بيان مىكند كه توليد واقعى بسيار بيشتر از ارقام اولئاريوس بوده است . « 1 » در اواسط سدهء هفدهم ميلادى به نسبت سال 1039 ق . ( 1630 م . ) توليد ابريشم به علت رشد صنعت و نياز بيشتر صنايع اروپايى به ابريشم ، افزايش يافت . بدين ترتيب كه فقط در سال 1090 ق . ( 1679 م . ) دو بازرگان همكارى كردند تا چهل و هشت هزار پود ابريشم را از شروان به واسطهء روسيه به اروپا برسانند . « 2 »
در اواسط سدهء هفدهم ميلادى بيشتر ابريشم توليد شده در شروان ، گيلان ، مازندران و قرهباغ به تبريز آورده مىشد . تاورنيه ذكر مىكند كه همهء ابريشم گيلان براى تبريز بار زده مىشد . « 3 »
شاردن مىنويسد در تبريز سالانه شش هزار بند ابريشم مصرف مىشود . « 4 » اگر هر بند را 216 فونت حساب كنيم ، با توزين تبريز مصرف 216000 من ابريشم را در اين شهر مىتوان احتمال داد . در نواحى اطراف تبريز نيز ابريشم به دست مىآمد . اولياء چلبى مىنويسد : « فول و شعيرى نيز به وفور استحصال مىشود . » « 5 »
در ارّان ، مغان و اطراف تبريز پنبهء بسيار كشت مىشد . بنا به اطلاعات اولياء چلبى در نخجوان و تبريز هفت نوع پنبه كشت مىشد . « 6 » از ابريشم و پنبهاى كه وارد تبريز مىشد ، قسمتى به مصرف صنعتگران داخلى و قسمت ديگر به اروپا صادر مىگرديد . در تبريز پارچهء ابريشمى و پنبهاى به مقدار زياد بافته مىشد . اكنون در موزههاى دنيا به برخى نمونههاى پارچهاى تبريز برمىخوريم . پارچهء قماش با نقشهاى گياهان يا تصوير سواران اكنون در موزهء ويكتوريا - آلبرت بريتانيا نگهدارى مىشود . « 7 » پارچههاى قماش « 8 » ، اطلس ، دارايى « 9 » و مخمر توليد تبريز علاوه بر برآوردن نياز داخلى به روسيه نيز صادر مىشد . « 10 » بنا به اطلاعات زكى محمد حسن ، پارچههايى كه نقش گياه و انسان دارد ، محصول بافندگان تبريز است . « 11 »
هامش
( 1 ) . حيدروف ، همان ، ص 48 - 50 .
( 2 ) . همان ، ص 49 - 50 .
( 3 ) . تاورنيه ، ص 35 .
( 4 ) . شاردن ، همان ، ج 2 ، ص 409 .
( 5 ) . اولياء چلبى ، سياحتنامه سى ، ج 2 ، ص 254 . شعير همان جو است .
( 6 ) . همان ، ص 236 - 237 ؛ آدام اولئاريوس ، همان ، ص 438 .
( 7 ) . مهدى بهشتىپور ، تاريخ صنعت نساجى در ايران ، ج 1 ، ص 162 .
( 8 ) . قماش به پارچه يا لباسهاى پارچهاى گفته مىشود .
( 9 ) . دارايى شبيه پارچهء تافته است و به پارچهاى گفته مىشود كه از ابريشم خالص بافته شده باشد . ( نك : تاورنيه ، ص 121 ) .
( 10 ) . 84 - 81 .se. 1964 .Aliev . XVIIIasrin birinji iarisinda Azerbaijanda tijarat . Baku( 11 ) . زكى محمد حسن ، تاريخ صنايع ايران پس از اسلام ، ترجمهء محمد على خليلى ، تهران ، 1320 ، ص 244 - 245 .