قنداقسازان براى تفنگ و توپ ؛ كلاهدوزان ؛ درزيان ؛ باروتسازان ؛ بنايان ؛ دولگرها ؛ خراطان ؛ حجاران ؛ آجرپزان ؛ كاشىسازان ؛ كاهگلگيران ؛ باردانسازان ؛ معماران ؛ سازندگان تير آهنى ؛ كمانچيان ؛ حكاكان ؛ بندگيران ؛ مجسمهسازان ؛ نقاشان ؛ سازندگان آلات موسيقى ؛ رويگران ؛ شيشهگران ؛ صحافان ؛ نعلبندان ؛ سفالگران ؛ سوزنسازان ؛ مقنيان ؛ دواتگران ؛ حلبىسازان ؛ سازندگان سنگ آسياب ؛ دلاكان و . . . « 1 »
بنا به اطلاعات موجود در منابع ، رشتهاى از صنعت وجود نداشت كه تبريزيان بر آن كار نكرده باشند . اولياء چلبى در بحث از مهارت و استادى صنعتكاران تبريزى مىنويسد : « استاد كامل نقاش ، رسام ، زرگر و خياط اينجا در هيچ ديارى نيست . عامل اعلاى هر كارى در اين شهر موجود است . » « 2 »
در تبريز تقسيم كار ويژهاى وجود داشت . زركش پود طلا مىكشيد ، مكوب آن را با چكش خاص محكم مىكرد ، زنان آن را به شكل يوماق درمىآورند و شعرباف اين نخها را مىبافت . در رشتهء قاليبافى نيز تقسيم كار وجود داشت . بيشتر اوقات مغازهء آهنگر با مغازهء درودگر در يك جا بود . درودگر چرخ ارابه مىساخت و آهنگر روى آن پوشش دايرهاى آهنى مىكشيد . لوازم در و پنجره نيز در مغازههاى پهلوى هم ساخته مىشد . صنعتكاران سيار ( رويگران ، نعلبندان ، زرگران ، چلنگران و . . . ) نيز زياد بودند . آنان به خانهها مىرفتند و سفارشات مردم را انجام مىدادند . اين صنعتكاران مغازه نداشتند . آنان در جاهاى جداگانه در هواى آزاد يا در چادرها كار مىكردند .
شاردن در اينباره مىنويسد : « آنان در يك چشم بر هم زدن وسايل كار خود را برداشته و به
هامش
( 1 ) . رافائل دومان ، ص 187 - 211 . نامهايى كه از منابع زير آورده شده است ، خاص صنايع تبريزند : احسن التواريخ ، نشر سدان ، ص 455 - 457 ؛ حبيب السير ، ج 4 ، ص 432 ، 500 ؛ تذكرهء شاه تهماسب ، نشر كلكته ، ص 16 ؛ فرمان شاه تهماسب مورخ اكتبر 1577 . نك : عبد الحسين نوايى ، مجموعهء اسناد و مكتوبات تاريخى ، ص 25 ؛ قاضى احمد غفارى ، تاريخ جهانآراى ، ص 303 ؛ سام ميرزا ، تحفهء سامى ، ص 97 ، 132 ، 142 - 143 ، 170 ، 173 ؛ صادقى بيگ افشار ، تذكرهء مجمع الخواص ، ص 97 ، 170 ، 254 ، 270 - 271 ، 276 ، 288 ؛ قاضى احمد قمى ، گلستان هنر ، تهران ، ص 137 ، 145 ، 149 ، 153 ، 158 ؛ دوست محمد ، حالات هنروران ، ص 13 ، 27 ، 35 ؛ امين احمد رازى ، هفت اقليم ، ج 3 ، ص 212 ، 246 ، 249 ، 451 ؛ روضات الجنان ، ج 1 ، ص 115 ، 167 ، 193 ، 221 ، 291 ، 336 ، 375 ، 485 ، ج 2 ، ص 826 ؛ تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 1 ، ص 306 ، 317 - 318 ؛ اولياء چلبى ، سياحتنامه سى ، ج 2 ، ص 251 ، 254 ، 266 ؛ شاردن ، همان ، ج 2 ، ص 409 ؛ تاورنيه ، ص 67 ؛ جمللى كاررى ، سفرنامه ، ص 33 - 36 ؛ حيدروف ، همان ، ص 133 - 143 .
( 2 ) . اولياء چلبى ، سياحتنامه سى ، ج 2 ، ص 254 .