أمّا : مشيّت و إرادهء حادث
إراده و مشيّت حادثى ( نيز ) وجود دارد كه ؛ پيرو مشيّت أزلى است . و نامش [ ثبوت و عزم ] است .
[ چنان كه ؛ در دو حديث يونس بن عبد الرّحمن ، گذشت . ] « 1 » و متعلّق نفى و إثبات است . و از صفات فعل ، شمرده مىشود . و در حديث محمّد بن مسلم - كه در كافى ، از إمام صادق عليه السّلام ، روايت شده - همين واقعيّت است . فرمود :
« مشيّت ، حادث است » « 2 »
و أزليّت مشيّت ، در حديث [ عاصم بن حميد ] منتفى است . عاصم ميگويد :
« بإمام صادق عليه السّلام گفتم : پيوسته ؛ خدا ، إراده كننده است ؟
فرمود : البتّه ! إرادهكننده جز براى [ مراد ] با او نيست . خدا ، پيوسته ؛ عالم و قادر بود . سپس ؛ إراده كرد . » « 3 »
و اين ، همان مشيّت است كه ؛ با [ علم ] ، مغايرت و مخالفت دارد . و همان مشيّت است كه ؛ در حديث بكر بن أعين - كه در كافى ، روايت شده - مورد سؤال ، قرار گرفته است . ميگويد .
« بإمام صادق عليه السّلام گفتم : علم خدا و مشيّتش يكى هستند ؟ يا مختلف ؟
فرمود : علم ، همان مشيّت نيست ! آيا نمىبينى كه ؛ ( در كلمات روزمرّهات ) ميگوئى : [ اگر خدا بخواهد ، چنين خواهم كرد ! ] و نميگوئى : [ اگر ؛ خدا بداند ! ] . پس ؛ همين گفتار تو : [ اگر خدا بخواهد ] ، دليل است بر اينكه ؛ او نخواسته است . و اگر ميخواست [ آنچه را كه خواست ] همانطور بود كه خواست . و علم خدا ، پيش از مشيّت است . » « 4 »
و چونكه أشياء - تماما - بقلم اين إراده ، مقدّر و اندازهگيرى شده ، و با مشيّت أزلى ! پديد آمده - مشيّت أزلى كه ؛ در صحيفهء علم أزلى ، ثبت است - و ( چيزى ) تكوّن نيابد ، جز آنچه ؛ خدا خواست ، و إراده نمود ، و مقدّر ساخت ! و به قضا رساند ، و إمضاء كرد ( و به آن ، وقوع خارجى داد ) . و آنچه نخواست نشد ! ، پس ؛ موحّد ( واقعى ) ، بايستى إرادهاش بمشيّت مولاى خود ، إرتباط پيدا كند ! و أفعالش را به آن مشيّت ، واگذارد ! و از إيجاد آن مشيّت ، خبر دهد ، نه به صورت قطعى ! بلكه ؛ بقيد هماهنگى و تطابق و همسانى با مشيّت ، و اين همان معنى گفتار خدا است كه فرمود :
« و براى چيزى ، هرگز نگو ! كه من - براستى ! - فردا بجا آوردندهء آنم ! مگر اينكه ؛ خدا بخواهد . » « 5 » [ فرّاء ] ميگويد :
هامش
( 1 ) - صفحه 88 همين كتاب
( 2 ) - كافى ، جلد 1 : 110 و توحيد : 147 و 336
( 3 ) - كافى ، جلد 1 : 109 و بحار ، جلد 4 : 144
( 4 ) - كافى ، جلد 1 : 109
( 5 ) -« وَ لا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فاعِلٌ ذلِكَ غَداً إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ »كهف ، آيه 23