مشهورش معرّفى مىكند ، بخصوص با اين توصيف ، كه به او [ مفسّر ] ميگويد ! بلكه ؛ از اين توصيف ، پيدا است ، كه او ، از كسانى است كه ؛ در تفسير ، كتابى تأليف كرده ، اگر چه مصنّفى نباشد ! . لاأقل ! كسى است كه ؛ از مشايخ إجازهء فردى مثل صدوق است ! و إحتياجى بتصريح ثقه بودن او نيست - چنان كه در محلّش مقرّر است - . و لذا ؛ صدوق ، به طرز شگفتآورى ! از او تجليل مىكند ! و هنگاميكه ؛ تفسير را از آن [ دو فرزند ] روايت مينمايد ، يا بروايت أحاديث ديگرى از ساير مشايخش ميپردازد ، هرزمان كه از او نام ميبرد ، به طرز شگفتانگيزى ! تجليل مىكند ! و دعا را در حقّ او ، با [ رضى اللّه عنه ] و [ رحمة اللّه عليه ] ترك نميكند .
و از آن أحاديث ، روايت خطيب ، از شيخش جعفر بن أحمد ، از أبو يحيى محمّد بن عبد اللّه بن زيد مقرى - در أمالى - است « 1 » .
و از آن جمله ؛ روايت او ، از شيخش عبد الملك بن أحمد بن هارون از عثمان بن رجاء است ، كه در أمالى است « 2 » .
و از آن جمله ؛ روايات فراوان خطيب ، از شيخش أحمد بن حسن حسينى است ، كه او ، از كسانى است كه ؛ از إمام أبو محمّد حسن عسكرى عليه السّلام ، روايت مىكند ، أمّا ؛ او در كتب رجال ، مذكور نيست ! چنان كه ؛ شرح حال و ترجمهء دو فرزندى كه تفسير را از إمام حسن عسكرى عليه السّلام روايت ميكنند ، در آن كتابها نيست ! .
شيخ صدوق ، در أوّل باب سىام ، كه أوّل جزء دوّم كتابش ؛ - عيون أخبار الرّضا ( ع ) است ، ميگويد :
« أبو الحسن محمّد بن قاسم مفسّر جرجانى رضى اللّه تعالى عنه ! بر ما ، حديث نمود كه ؛ أحمد بن حسن حسينى ، از حسن بن على - أبو محمّد عسكرى - از پدرش از محمّد بن على ( تقىّ جواد ) از پدرش رضا ، از پدرش موسى بن جعفر . . . بر ما حديث كرد »
آنگاه ؛ با اين أسناد ، هشت حديث ديگر - از آنچه كه در تفسير إمام عسكرى نيست - آورده است . و به عين اين سند ، حديثى در أمالى « 3 » اينچنين ميآورد :
« صدوق ، از مفسّر ، از أحمد بن حسن حسينى ، از حسن بن على ، از پدرش ، از محمّد بن على ، از پدرش رضا ، از پدرش موسى عليهم السّلام »
و از اينجا پيدا است كه ؛ سند ديگر كه در أمالى ( صفحه 215 ) مذكور است ، در آن ، افتادگى و تصحيفى روى داده ! و آن ، چنين است :
« صدوق ، از مفسّر ، از أحمد بن حسن حسينى ، از حسن بن علىّ بن ناصر ، از پدرش رضا ، از پدرش موسى بن جعفر عليهم السّلام »
البتّه ؛ كسى كه از پدرش رضا ، روايت مىكند ! جز محمّد بن علىّ جواد نيست ، پس ؛ ناصر ، تصحيف آن است ! و واسطه ، ساقط است .
بنابراين ؛ از آنچه بيان كرديم ، آشكار است كه ؛ مفسّر نامبرده ، از معروفين عصر خويش است و از
هامش
( 1 ) - أمالى صدوق : 271 چاپ نجف .
( 2 ) - أمالى صدوق : 217 چاپ نجف
( 3 ) - أمالى صدوق : 67