از آنچه بيان كرديم ، چنين برميآيد كه ؛ إرادهء خدا ، راجع به هدايت و گمراهى ، بمعنى [ توفيق و خذلان ! و حبّ و بغض ! و نزديكى و دورى ! و نفع و ضرر ! ] ، تنها ؛ پيرو و إرادهء مكلّفين است . و چنين برميآيد كه ؛ هركس ، بإراده و إختيار خويش ، آنچه را كه مستحقّ است و إقتضا دارد ، بدست ميآورد ! چنان كه ؛ خداى تعالى ! فرمود :
« همه را مدد ميرسانيم ! هم ، اينها ( كه دنياطلباند ! ) و هم ، اينها ( كه ؛ آخربيناند و سعيشان مشكور است ! ) » « 1 »
و هربنده - منحصرا - بر طبق مسير خير و شرّى كه إنتخاب مىكند ، از مهر و عنايات إلهى ! و آثار سخطش - كه مقابل يكديگراند - برخوردار است . بلكه ؛ اين ، بعنوان پاداش نيك و بدى است كه ؛ هربنده ، بر أساس تدبّر و كاربرد آن ، فراهم ميسازد . همچون ؛ مهلت دادن ! و ارزانى داشتن رزق و روزى ! و طول عمر ! در خلال روزگاران ، بگونهاى كه ؛ در كتاب خدا ، وارد است . و آيات چندى ، پردهء إبهام ، از روى آن ، برميدارد . از آن جمله :
« كسى كه ؛ حيات ( فانى ) دنيا ! و زيورش را إراده ميكرد ! به اين افراد ، أعمالشانرا - كاملا : - در اين دنيا ميرسانيم . و آنها ، در اين جهان ، ضرر نميكنند ! . آنها كسانىاند كه ؛ برايشان در آخرت ، جز آتش ، ( بهرهاى ) نيست ! » « 2 »
« و كسى كه ؛ ثواب دنيا را إراده كند ، از آن ( بهرهء مناسب ) ، به او ميدهيم . و كسى كه ؛ ثواب آخرت را إراده كند ، از آن ، ( بهرهء مناسب ) به او ميدهيم . » « 3 »
و « اينچنين ؛ براى هرأمّتى ، عملشانرا زينت داديم ! » « 4 »
و « البتّه ! كسانى كه ؛ بآخرت ، إيمان نميآورند ، أعمال آنها را ، برايشان زينت داديم ! بدينجهت ، آنها ، گيج و متحيّرند ! . » « 5 »
و « آنكه ؛ دنياى زودگذر را إراده مينمود ، برايش آنچه بخواهيم ، در آن ، بتعجيل ، فراهم كرديم ! - براى هركه إراده كنيم ! - سپس ؛ براى او ، جهنّم ! قرار داديم . درحاليكه ؛ زشت و مطرود ( توأم ) با سرزنش و ملامت ، به آن سوخته شود !
و كسى كه ؛ إرادهء آخرت نمود ! و براى آن ، سعيى كه ؛ درخور آن است ، به كار برد - و او مؤمن بود - ( اين گونه أفراد ، ) سعيشان مورد سپاسگزارى است . » « 6 »
« و آنان كه ؛ دربارهء ما ، بكوشش و مجاهده پرداختند ، البتّه ! البتّه ! آنها را براههاى خويش ، هدايت ميكنيم ! » « 7 »
هامش
( 1 ) -« كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ »إسراء ، آيهء 20
( 2 ) -مَنْ كانَ يُرِيدُ الْحَياةَ الدُّنْيا وَ زِينَتَها نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِيها وَ هُمْ فِيها لا يُبْخَسُونَ . أُولئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ . »هود ، آيههاى 15 و 16
( 3 ) -« وَ مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَ مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها »آل عمران ، آيه 145
( 4 ) -« كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ »أنعام ، آيهء 108
( 5 ) -« إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ »نمل ، آيهء 4
( 6 ) -« مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً . وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَ سَعى لَها سَعْيَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً . »إسراء ، آيه 18 و 19
( 7 ) -« وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا »عنكبوت ، آيهء 69