و حديثى كه ؛ [ ثقة الإسلام ] ، كلينى - در كافى - از فضيل بن يسار ، بيان كرده ، روشنگر اين معنى است . ميگويد :
« شنيدم ؛ إمام صادق عليه السّلام ميفرمايد :
خواست ! و إراده نمود ! و دوست نداشت ! و راضى نشد ! . خواست كه ؛ شيئى - جز بعلم خويش - قدم بعرصهء هستى نگذارد ! و مثل آن را ( خواست و ) إراده نمود . و دوست نداشت كه ؛ گفته شود : [ سوّم سهتا است ! ] .
و كفر و ناسپاسى را براى بندگانش ، راضى نشد . » « 1 »
يعنى : با مشيّت مسلّم و حتميش ! خواست كه شيئى - جز بعلم خويش - قدم بعرصهء هستى نگذارد و بتكوّن نرسد ! [ مطابق آنچه ؛ در علمش راجع بنظام أعلى است ! و مطابق آنچه كه ؛ آن ، خير و أصلح و لوازم ايندو است ] . و آنچه إراده نمود ، مانند آن ( شيئى كه ) خواست و إراده نمود ، إراده كرد . و به شرور و زشتيها - كه بدنبال خير و أصلح است - محبّتش تعلّق نگرفت ! مانند اينكه ؛ إظهار شود : [ سوّمى سه تا است ! ] و اينكه ؛ به او ، ناسپاسى و كفران ، ورزيده شود ! و به اين دو ( آثار پوچ ! ) راضى نشد و فرمان نداد . بلكه ؛ ( آفريدگانرا ) از ايندو عقيدهء ( كفرآميز ) ، نهيشان فرمود . و در آيهء زير ، منظور ، همان إرادهاى است كه ؛ با إختيار توأم است . فرمود :
« بنابراين ؛ كسى را كه ؛ خدا إراده نمايد كه ؛ هدايتش كند ، به او شرح صدر ! و ظرفيّت فراوان ! براى إسلام ، ميدهد . و كسى را كه ؛ إراده نمايد ، او را بضلالت و گمراهى ببرد ! كمظرفيّت ! و نظرتنگش ! ميگرداند . » « 2 »
و اگر ؛ هدايت و گمراهى ، براى خدا - بالذّات - مراد و منظور بود ، شرّ و ضلالت و گمراهى را بر هدايت ، إختيار نميكرد . چنان كه اگر ؛ هدايت را از همگان ، سراغ داشت ، بهر نفسى ، هدايتش را عطا مينمود .
چنان كه فرمود :
« و اگر ميخواستيم ، به هرنفسى ، هدايتش را ميداديم . » « 3 »
و « بنابراين ؛ اگر ميخواست شما را - يكسره - هدايت ميكرد . » « 4 »
« و اگر ميخواست ، شما را - يكسره - هدايت ميكرد . » « 5 »
بلكه : ( حقيقت أمر ، اينست كه : ) خدا ، راهها ( ى گوناگون ) را واضح و روشن كرد ! و بخير و خوبى ، فرمان داد ! و از شرّ و زيان ، دور باش ! و إخطار نمود ! و فرمود :
« البتّه ! ما ، راهنمائيش كرديم و راهرا نشان داديم . و حال آنكه ؛ يا سپاسگزار است ، و يا ناسپاس ! . » « 6 »
و خدا ، فرستادگان را فرستاد ، و كتب ( آسمانى ) را نازل كرد ، و از او ، نورى آمد كه ؛ « خدا با آن ، كسى را كه ؛ رضا و رضوان او را پيروى كند ، براههاى سلام و أمنيّت و سلامتى ! هدايتش مينمايد ، و آنها را از ظلمات ( شب ديجور ! ) بسوى نور - با إذن و إجازهء خود - بيرون ميبرد ! و بسوى راه و صراط مستقيم ، هدايتشان مىكند . » « 7 »
هامش
( 1 ) - كافى ، جلد 1 : 151
( 2 ) -فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً . . . »أنعام ، آيهء 125
( 3 ) -« وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها . »سجده ، آيهء 13
( 4 ) -« فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ . »أنعام ، آيه 149
( 5 ) -« وَ لَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ . »نحل ، آيهء 9
( 6 ) -« إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً . »دهر ، آيهء 3
( 7 ) -« يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ يَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ . »مائده ، آيهء 16