تفسير :
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ
؛ بيشتر مفسّران معتقدند كه علق نخستين سورهاى است كه بر پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله نازل شده است ، بنا به قولى فاتحه اوّلين سورهاى است كه نازل شده و به قولى
يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ
است .
باسم ربك ؛ در محل حال است يعنى بخوان در حالى كه به نام پروردگارت افتتاح مىكنى ، بگوبسم اللَّه آن گاه بخوان .
الَّذِي خَلَقَ
؛ يعنى خدايى كه آفريدگان از امر او به وجود آمده و آفرينش ويژهء اوست . و جز او آفرينندهاى نيست و تمام اشيا را آفريده است بنا بر اين شامل همهء مخلوقات مىشود .
خَلَقَ الْإِنْسانَ
؛ آن گاه فرمود :
خَلَقَ الْإِنْسانَ
و در ميان ديگر موجوداتى كه آفريده شده فقط انسان را ياد كرد چون برترين موجودات روى زمين است .
مِنْ عَلَقٍ
؛ بجاى علق ، علقه نفرمود چون انسان به معناى جمع است مانند
إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ
؛ « كه انسانها همه در زيانند » . ( عصر / 2 ) .
اقْرَأْ وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ
؛ بخوان به نام پروردگارت كه كامل است و بخشش او بيش از بخشش هر بخشندهاى است و بر بندگانش لطف كرده كه آنها را از نيستى به هستى آورده و نعمتهايى به آنان داده است كه قابل شمارش نيست ، و هر گاه اوامرش را ناديده بگيرند و آنچه را نهى فرموده مرتكب شوند از آنها در مىگذرد و در عقوبت آنان شتاب نمىكند بنا بر اين كرم و بخشش او بىپايان است .
الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ
؛ خداوندى كه به وسيلهء قلم خط را آموخت يا با قلم ، بيان يا نوشتن را به انسان آموخت .
گويند : نخستين كسى كه خطّ نوشت آدم عليه السّلام بود و بعضى گفتهاند ادريس عليه السّلام بود .
عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ
؛ آدم را از تاريكى جهل به طرف نور علم برد بنا بر اين تمام دانستههاى بشر از امور دين و غيره از سوى خداوند سبحان است يا به اين كه او را