2 - سپس او را پس از اين خلقت استوار و نيكو به پستترين صورت بر مىگردانيم يعنى در آفرينش او را واژگونه مىكنيم كه مقصود حال پيرى و خرفتى و از كار افتادن گوش و چشم است .
إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ
؛ بنا بر اين معناى اول استثنا ، متّصل است و متّصل بودن آن آشكار است و بنا بر معناى دوم ، استثنا منقطع است يعنى و لكن الذين كانوا صالحين من الهرمى ؛ ولى پيرانى كه صالح و درستگار بودند در برابر عذاباتشان پاداش دائمى دارند و همچنين به سبب صبرى كه بر تحمّل سختيها و قيام به عبادت در حال ناتوانى و ضعف قوايشان داشتهاند ، [ پاداشى هميشگى است ] .
ابن عبّاس گويد : منظور از :
إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا
؛ كسانى هستند كه قرآن خواندهاند و گفته است : هر كس قرآن بخواند به عمر پست برگردانده نشود اگر چه عمر طولانى كند .
فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ
؛ خطاب آيه به انسان است به روش التفات يعنى چه چيز تو را بعد از اين حجّت و دليل به سبب انكار پاداش و حساب دروغگو قرار داد به اين معنى كه تو دروغگويى هر گاه پاداش را تكذيب كنى چرا كه هر كس حقّ را تكذيب كند ناگزير دروغگوست . « باء » در « بالدّين » مانند « باء » در
الَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ
، است .
بعضى گفتهاند : طرف خطاب رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله است [ يعنى كيست كه پس از اين حجّتها تو را بر دين اسلام تكذيب كند زيرا چيزى كه موجب تكذيب تو شود وجود ندارد ] .
أَ لَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ
؛ اين آيه تهديدى براى كافران است كه خدا به آنچه شايستهاند بر آنها حكم مىكند .
از پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله روايت شده كه هر گاه آن حضرت اين سوره را ختم مىكرد مىفرمود : بلى و انا على ذلك من الشّاهدين ، آرى من از گواهان بر اين مطلبم .