آن گاه در هر مشقّت و رنجى به كار رفته است .
أَ يَحْسَبُ أَنْ لَنْ يَقْدِرَ عَلَيْهِ أَحَدٌ
؛ ضمير در « أ يحسب » به بعضى از بزرگان قريش بر مىگردد كه رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله چه رنجهايى كه از آنها نبرد ، يعنى آيا اين فردى كه در ميان قوم خود نيرومند است گمان مىكند كه هيچ كس نمىتواند از او انتقام و مكافات بگيرد .
يَقُولُ أَهْلَكْتُ مالًا لُبَداً
؛ مقصود مال بسيارى است كه خرج شده و به اصطلاح آنها در مكارم اخلاق به مصرف رسيده است .
أَ يَحْسَبُ أَنْ لَمْ يَرَهُ أَحَدٌ
؛ آيا مىپندارد كه در هنگام انفاق رياكارانهاش كسى او را نمىبيند يعنى خدا او را مىبيند ، گفتهاند : او مردى از قبيلهء جمح بوده و به قدرى نيرومند بود كه بر روى چرم دبّاغى شدهء عكاظى مىايستاد و ده نفر آن چرم را از زير پاى او مىكشيدند چرم پاره مىشد ولى او از جايش تكان نمىخورد .
أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَيْنَيْنِ
؛ آيا برايش دو چشم قرار نداديم تا با آنها ديدنيها را ببيند ؟
وَ لِساناً وَ شَفَتَيْنِ
و آيا برايش زبانى قرار نداديم تا آنچه را در دل دارد بگويد ؟ و دو لب برايش قرار نداديم كه آنها را بر روى هم نهد و از آنها بر سخن گفتن و خوردن و آشاميدن و غيره كمك بگيرد ؟
وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ
؛ يعنى او را به دو راه خير و شرّ هدايت كرديم ، بعضى گفتهاند :
او را به دو پستان مادرش راهنمايى كرديم .
فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ
؛ يعنى آن نعمتها را با انجام كارهاى شايسته از قبيل آزادى بردگان و اطعام يتيمان و مسكينان با ايمانى كه اصل و اساس هر بندگى و كار خيرى است سپاسگزارى نكرد بلكه نسبت به نعمت و صاحب نعمت ناسپاسى كرد ، يعنى انفاق به اين صورت ، انفاق پسنديده در پيشگاه خداست نه اين كه مال خود را به قصد فخر فروشى و رياكارى هدر دهد .
ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا
؛ اين آيه دلالت مىكند بر اين كه معنى ، فلا اقتحم العقبة