گفتهاند منظور از جمالات ريسمانهاى شتران بزرگ است و مفردش جماله است .
« صفر » گفته شده : براى اين كه جنس ، اراده شده است و گفته شده : صفر ، رنگ سياهى است كه به زردى مايل باشد .
هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ
؛ در معناى اين جمله دو احتمال است :
1 - اين روز روزى است كه آنها سخنى نمىگويند كه به نفعشان باشد ، خداوند سخن گفتن كفّار را به سبب سودمند نبودن مانند سخن نگفتن قرار داده است .
2 - در زمانى سخن مىگويند و در زمان ديگر سخن نمىگويند ، و روز قيامت طولانى است و مواضع و موقفهايى دارد از اين رو هر دو مورد در قرآن وارد شده است آيا به سخن خدا نمىنگريد :
ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ
پس با يكديگر سخن گفته و ستيز مىكنند آن گاه بر دهانهايشان مهر مىزنند و دستها و پاهايشان به سخن مىآيند در اين هنگام ديگر سخن نمىگويند .
وَ لا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ
؛
« فَيَعْتَذِرُونَ »
عطف بر « يؤذن » [ و محلّا مرفوع ] است ، يعنى براى آنان اجازه و پوزشخواهى كه در پى اجازه باشد ، نيست بى آن كه پوزشخواهى از اجازه نشأت گرفته باشد .
و اگر « يعتذرون » منصوب باشد ناگزير « اذن » سبب و وسيلهء پوزشخواهى آنهاست [ عذر خواهى مسبّب است ] .
هذا يَوْمُ الْفَصْلِ
؛ اين روز ، روز حكومت و داورى ميان مردم و دادخواهى مظلوم از ظالم است .
جَمَعْناكُمْ وَ الْأَوَّلِينَ
؛ اين جمله توضيح آن دادخواهى است زيرا هر گاه فيصله دادن اختلاف و نزاع ميان بدبختان و خوشبختان و ميان پيامبران و امّتهايشان باشد ناگزير بايد اولين و آخرين گرد آيند تا اين حكومت و داورى ميانشان روى دهد .
فَإِنْ كانَ لَكُمْ كَيْدٌ فَكِيدُونِ
؛ اين آيه سركوبى كافران بر مكرشان در برابر دين خدا و دينداران است و نيز خوارى و ناتوانى آنها را قطعى مىسازد .