أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ
؛ آيا كافران نخستين ، قوم نوح و عاد و ثمود و ديگران را هلاك نكرديم .
ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الْآخِرِينَ
؛ فعل بنا بر اين كه جملهء مستأنفه باشد مرفوع آمده و تهديدى براى قريش است يعنى همان كارى كه با آن اقوام كرديم نسبت به امثال آنها ( قريش ) اعمال مىكنيم چرا كه آنها نيز مانند آن اقوام [ حقايق را ] تكذيب كردند .
كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ
؛ و همان كارى را كه با اقوام كافر گذشته كرديم نسبت به هر بزهكار و مجرمى انجام مىدهيم .
أَ لَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ
؛ آيا شما را از آبى پست و ناچيز نيافريديم ؟
فَجَعَلْناهُ فِي قَرارٍ مَكِينٍ
؛ پس آن را در محلى استوار [ رحم ] براى مدتى معلوم قرار داديم كه نه ماه يا كمتر است و خدا آن را مىداند .
فَقَدَرْنا فَنِعْمَ الْقادِرُونَ
؛ در معناى اين جمله دو وجه است :
1 - خلقت او را اندازهگيرى كرديم و ما او را خوب اندازه گرفتيم .
2 - بر تمامى آن امور قادريم و بر تدبير آن امر ، توانايى كامل داريم ، و معناى اول بهتر است به دليل قرائت مشدّد [ فعل قدّر ] و نيز به دليل آيه :
مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ
« از نطفهء ناچيزى او را آفريد ، سپس اندازهگيرى كرد و موزون ساخت . » ( عبس / 19 ) .
أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفاتاً
؛ « كفات » از كفت الشّىء به معناى جمع و ضميمه كردن چيزى است و اسم است براى آنچه گرد مىآيد مانند ضمام و جماع كه اسم است براى آنچه ضميمه و جمع مىشود .
أَحْياءً وَ أَمْواتاً
؛ در نصب اين دو كلمه سه قول است :
1 - منصوب به « كفات » باشند و گويى كافته احياء و أمواتا گفته است .
2 - منصوب به فعل مقدّر « تكفت » باشد كه « كفات » بر آن دلالت دارد يعنى تكفت احياء على ظهرها و امواتا فى بطنها ، زمين زندگان را بر پشت خود و مردگان را در درون و شكم خود نگا نهمىدارد و نكره آوردن آن دو براى تعظيم است يعنى