حتّى اذا اسلكوهم فى قتائدة * مثلا كما تطرد الجمالة الشردا « 1 »
يسلكه ؛ با ( ياء ) و ( نون ) قرائت شده است .
عَذاباً صَعَداً
؛ « صعد » مصدر « صعد » است و عذاب به آن توصيف شده زيرا بر شخص مورد عذاب مسلط شده و بر او غلبه مىكند و در نتيجه بىتاب مىشود .
وَ أَنَّ الْمَساجِدَ
اين آيه از جملهء آيات وحى شده است بعضى گفتهاند : يعنى : و لانّ المساجد للَّه فلا تدعوا ؛ بنا بر اين كه ( لام ) در « لانّ » متعلّق به لا تدعوا باشد يعنى ، هيچ كس را با خدا در مسجدها نخوانيد زيرا مساجد مخصوص خدا و عبادت اوست .
از حسن روايت است كه مقصود از مساجد تمام زمين است چون زمين براى پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله مسجد قرار داده شده است ، معتصم از حضرت جواد عليه السّلام دربارهء مساجد پرسيد فرمود : منظور اعضاى هفتگانه [ اعضايى كه در حال سجده واجب است روى زمين باشد ] سجده است « 2 » .
وَ أَنَّهُ لَمَّا قامَ عَبْدُ اللَّهِ
؛ و چون عبد اللَّه و بندهء خدا ( حضرت محمد صلّى اللَّه عليه و آله ) برپا خاست ، علّت اين كه رسول اللَّه نفرمود اين است كه تقدير آيه چنين است : و اوحى الىّ انّه لما قام عبد اللَّه ، به من وحى شده كه چون عبد اللَّه بپاخاست .
و چون ( عبد اللَّه ) در كلام خدا قرار گرفته است به مقتضاى تواضع و خشوع رسول اللَّه نگفت و عبد اللَّه گفت .
يَدْعُوهُ
؛ خدا را عبادت مىكند مقصود قيام پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله براى نماز شب در كنار درخت خرمايى است آن هنگام كه جنّيان نزد او آمده و قرائتش را شنيدند .
كادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَداً
؛ يعنى بر او هجوم آوردند و از عبادتش به شگفت آمده و
هامش
( 1 ) - تا هنگامى كه آنها را به گردنهاى وارد كرده و به تعقيبشان پرداختند چنان كه شتر ، شخص فرارى را تعقيب مىكند . تفسير كشاف ، ج 4 ، ص 629 - م .
( 2 ) - و عن الحسن يعنى الارض كلها لانها جعلت للنبى صلّى اللَّه عليه و آله مسجدا - و
سئل المعتصم ابا جعفر الثانى عنها فقال : هى اعضاء السجود السبعة .