وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ
؛ بر آنچه ايجادش را اراده كنيم كسى بر ما سبقت نگيرد و از انجام هيچ كارى عاجز نيستم .
يعنى كسى كه مىتواند انسانها را از نطفه بيافريند از برگرداندن انسانها [ در قيامت ] عاجز نيست .
بعضى گفتهاند :
إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ
؛ يعنى ما آنها را از نطفهاى متعفّن آفريدهايم و اصل و منصب آنها همان است كه منصبى پستتر از آن نيست پس از كجا شرافت به دست آورده و ادّعا دارند و مىگويند كه ما جلوتر به بهشت مىرويم .
بعضى گفتهاند : يعنى آنها را همانند ديگر آدميان از نطفه آفريدهايم و حكم كردهايم كه از آنها داخل بهشت نشود جز كسى كه ايمان [ به خدا ] آورده است پس كافران طمع نمىكنند كه وارد بهشت شوند .
گفتهاند :
« مِمَّا يَعْلَمُونَ »
يعنى من اجل ما يعلمون ، به خاطر آنچه مىدانند ، و مضاف ( اجل ) ، حذف شده است .
يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ سِراعاً
؛ روزى كه از قبرها شتابان بيرون آيند .
كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ يُوفِضُونَ
؛ « نصب » به ضمّ ( صاد ) و سكون آن قرائت شده و در معناى آن چند قول است :
1 - چيزى است كه در برابر خدا پرستش شود [ بتها ] .
2 - بعضى گفتهاند : منظور پرچم است .
3 - « نصب » به سكون ( صاد ) پرچم و به ضمّ ( صاد ) بتهاى مورد پرستش است .
« يوفضون » سعى مىكنند و به طرف دعوت كننده مىشتابند چنان كه به سوى بتهايشان مىشتابند .
خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ
؛ از ترس آن روز خوار و شكستهاند و توان نگاه كردن ندارند .