ذلِكَ بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا اتَّبَعُوا الْباطِلَ
؛ « ذلك » مبتداست يعنى هدر رفتن اعمال كفار و بخشوده شدن گناهان مؤمنين و اصلاح كار آنها به اين دليل است كه كافران از باطل پيروى كردند و مؤمنان تابع حق بودند ، و مىتواند ذلك خبر مبتداى محذوف باشد يعنى به دلايل ياد شده وضع كافران و مؤمنان اين خواهد بود در اين صورت جار و مجرور
( بِأَنَّ الَّذِينَ )
محلّا منصوب است و بنا به قول اوّل [ مبتدا بودن ذلك ] جار و مجرور محلا مرفوع است ، منظور از باطل چيزى است كه بهرهاى ندارد . از قتاده روايت شده كه مقصود از باطل شيطان است .
كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ . . .
؛ يعنى خداوند براى مردم مثلى نظير مثلهاى خودشان مىآورد ، در مرجع ضمير « امثالهم » سه قول است :
1 - به مردم برگردد .
2 - به كسانى برگردد كه نام برده شدهاند .
3 - به دو گروه مؤمن و كافر برگردد يعنى خدا براى مردم آنها را مثل مىآورد تا از [ سرنوشت ] آنها عبرت بگيرند ، خداوند در اين جا گمراهى و هدر رفتن اعمال را براى نااميدى كافران و اصلاح حال مؤمنان را براى رستگارى آنها مثل زده است ، يا در اين مورد مثل زده كه حق را طورى قرار داده است كه گويى حق ، مؤمنان را به خود فرا خوانده و او را اجابت كردهاند و باطل را طورى قرار داده كه گويى كافران را به خود دعوت كرده و آنها باطل را اجابت كردهاند .
فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ
؛ « لقيتم » از « لقا » به معناى جنگ است .
اصل
« فَضَرْبَ الرِّقابِ »
« فاضربوا الرّقاب ضربا » گردنها را بزنيد ، بوده است ، فعل حذف شده و مصدر در اوّل جمله و به جاى فعل آمده و به مفعول « رقاب » اضافه شده است و علاوه بر افادهء تأكيد مفيد اختصار نيز هست ، زيرا ذكر مصدر منصوب « ضربا » بر وجود فعل دلالت مىكند . منظور از گردن زدن كشتن است زيرا در كشتن واجب است مخصوصا گردن زده شود نه عضو ديگر اگر چه زدن بر ديگر اعضاى