فَنِعْمَ الْماهِدُونَ
؛ ما اين كار را براى منفعت آفريدگان انجام مىدهيم نه براى جلب منفعتى يا دفع ضررى .
وَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ
؛ از هر يك از حيوانات ، دو جفت نر و ماده آفريديم .
از حسن روايت شده كه زوج و جفت ؛ آسمان و زمين ، شب و روز ، خشكى و دريا و خورشيد و ماه است و چيزهاى ديگرى را برشمرد و گفت : هر دو تاى از آنها جفت است و خدا يكى است كه مانندى ندارد .
لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
؛ يعنى تمام اين كارها را كه ساختن آسمان و گستردن زمين و آفريدن جفتهاست انجام داديم كه شما يادآور ( قدرت ) خدا شويد و آفريدگار را بشناسيد و او را بپرستيد .
فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ
؛ پس به سوى خدا بگريزند ، يعنى بجاى معصيت و عذاب خدا به بندگى و ثواب الهى با يگانه دانستن و خالص ساختن عبادت براى او ، روى بياوريد .
إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ
؛ خداوند در هنگام امر به بندگى و نهى از شرك ، اين آيه را تكرار فرموده تا اعلام كند كه علم و عمل به هم پيوستهاند و انسان با جمع ميان علم و عمل رستگار مىشود .
« كَذلِكَ »
؛ يعنى كار پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله نيز مانند ديگر پيامبران است . « ذلك » اشاره به اين است كه اقوام ياد شده پيامبران را تكذيب مىكرده و مىگفتند اين پيامبر جادوگر و ديوانه است .
ما أَتَى الَّذِينَ
؛ تفسير و شرح مطلبى است كه بطور اجمال گفته شد .
أَ تَواصَوْا بِهِ
؛ ضمير « به » به قول بر مىگردد يعنى آيا اوّلين و آخرين به اين قول سفارش كردهاند به طورى كه همه به اتفاق آن را گفته باشند .
بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ
؛ يعنى آنها يكديگر را به اين قول سفارش نمىكردند زيرا اوّلين و آخرين در يك زمان با هم ملاقات نكردهاند بلكه طغيان و سركشى تنها علّتى است كه آنها را گرد آورده و به اين كار وا داشته است .