ولى او خود طغيان كرده و گمراهى را بر عدالت انتخاب كرده است ، مانند اين گفتهء خداوند :
وَ ما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي
؛ « من بر شما تسلّطى نداشتم جز اين كه دعوتتان كردم و شما پذيرفتيد » . ( ابراهيم / 22 ) قال ؛ يعنى خداوند به آنها مىفرمايد :
لا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ
؛ در آخرت در پيشگاه من بعضى از شما با بعضى دشمنى نورزيد چرا كه در خصومت شما با هم فايدهاى نيست در حالى كه من پيشتر به زبان پيامبرانم شما را بيم داده بودم .
ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ
؛ آن گاه فرمود : انتظار نداشته باشيد كه گفتار و تهديد خود را در مورد تكذيب پيامبرانم و مخالفت فرمانم تغيير دهم و فرمان ديگرى صادر كنم .
وَ ما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ
؛ در كيفرى كه مىدهم به بندگانم ستم روا نمىدارم ولى آنها با انجام كارهاى زشت به خودشان ستم مىكنند . « باء » در « بالوعيد » زايده است نظير قول خداوند :
وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ
؛ « خود را به دست خود به هلاكت نيفكنيد » ( بقره / 195 ) . و اگر قدّم به معناى تقدّم باشد « باء » براى تعديه است و جملهء ،
وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ
؛ به جاى حال از « لا تختصموا » مىباشد و به اين معنى است كه :
شما قبول داريد كه من پيشتر شما را وعده عذاب دادهام .
يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ
؛ نقول ؛ با « نون » و « ياء » هر دو قرائت شده است و « يوم » منصوب به « ظلّام » يا منصوب به « نفخ » است و سؤال و جواب جهنّم از باب تخييل است و هدف به تصوير كشيدن معنى در دل است كه دو معنى دارد :
1 - جهنّم با همهء دامنهدار بودنش پر مىشود تا آن جا كه بر پرى آن چيزى افزوده نمىشود .
2 - جهنّم آن اندازه وسعت دارد كه در عين داخل شدن افراد جاى اضافى براى ورود ديگران دارد . « مزيد » مصدر است مانند مجيد يا اسم مفعول است مانند مبيع .
غَيْرَ بَعِيدٍ
؛ منصوب است بنا بر ظرف بودن ، يعنى جايى كه دور نيست ، يا منصوب