بَلْ كَذَّبُوا
؛ اعراضى است كه پس از اعراض اوّل
بَلْ عَجِبُوا
، آمده تا دلالت كند كه كافران كارى كردهاند كه از تعجّبشان بر زنده شدن در قيامت زشتتر است و آن تكذيب نبوّت پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله است كه به وسيلهء معجزات تأييد شده است .
فَهُمْ فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ
؛ آنان در اين مورد سردرگم و پريشانند ، گويند مرج الخاتم فى اصبعه و خرج ، انگشتر را در انگشتر خود كرد و بيرون آورد ، گاه مىگويند محمّد صلّى اللَّه عليه و آله ديوانه است و گاه مىگويند جادوگر است و گاه مىگويند شاعر است .
أَ فَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ
؛ آيا هنگامى كه به زنده شدن پس از مرگ كفر ورزيدند به نشانههاى قدرت خدا در بناى آسمان با همهء عظمت و نظم عالى آن نينديشيدند .
كَيْفَ بَنَيْناها
؛ چگونه آن آسمانها را بدون داشتن ستون و تكيهگاهى بنا كردهايم .
وَ ما لَها مِنْ فُرُوجٍ
؛ يعنى آسمان داراى شكاف و فاصلهاى نيست مانند گفتهء خداوند
هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ
؛ « آيا هيچ شكاف و خللى مشاهده مىكنى ؟ » ( ملك / 3 ) .
وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها
؛ زمين را گسترش داديم و در آن كوههايى ثابت نهاديم ،
وَ أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ
؛ از هر صنفى كه خوش منظر است رويانديم .
تَبْصِرَةً وَ ذِكْرى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ
؛ تا بدان وسيله امر دين روشن شود و براى هر بندهاى كه به خدا روى مىآورد و در آفرينش بىنظيرش مىانديشد يادآورى باشد .
ماءً مُبارَكاً
؛ يعنى از آسمان بارانى پر منفعت و بركت فرو فرستاديم .
فَأَنْبَتْنا بِهِ جَنَّاتٍ
؛ و به وسيلهء آن باغهايى پر از درخت كه ميوههاى گوناگون دارد رويانديم . و حبّ الحصيد ؛ و هر دانهاى كه قابل درو شدن است مانند گندم و جو و ديگر حبوبات را رويانيديم و با اين باران درختان خرماى بلند رويانديم .
لَها طَلْعٌ نَضِيدٌ
؛ اين درختان خرماى بلند شاخههايى دارند كه بر روى هم افتادهاند و بسيار خرما دارد .
رِزْقاً لِلْعِبادِ
؛ « رزقا » مفعول له است و اصلش انبتناها لنرزقهم است يعنى آنها را