ضمير « به » به آب باران بر مىگردد .
تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَ أَنْفُسُهُمْ
؛ حيوانهاى آنها از گياه و علف آن و خودشان از دانههاى گياهان تغذيه مىكنند .
وَ يَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ
؛ روز « فتح » يا روز پيروزى و نصرت است و يا روزى است كه خداوند به فصل و جدا كردن حقّ از باطل حكم مىكند ، چنان كه در اين آيه آمده است :
رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا
: « خدايا ميان ما به حقّ داورى كن » ( اعراف / 8 ) و چون كافران مىشنيدند كه مسلمانان مىگويند : خداوند به زودى ما را بر كافران پيروز مىگرداند و ميان ما و آنها داورى مىكند ، گفتند : چه زمانى است فتح و داورى ، يعنى اگر راست مىگوييد زمان آن چه وقت است ؟
بعضى گفتهاند : « يوم الفتح » روز قيامت است ، برخى گفتهاند روز بدر و برخى ديگر گويند روز فتح مكّه است . و غرض كافران از اين پرسش ، انكار و استهزاى آن روز است به همين سبب جواب هم مطابق مقصودى كه از پرسش آنها فهميده مىشود ، داده شده است و گويا خداوند در جواب فرموده است كه شتاب نكنيد كه البتّه آن روز شما ايمان خواهيد آورد ولى آن ايمان ديگر به حال شما سودى ندارد ، هم چنان كه ايمان فرعون هنگام نزول بلا و در حال غرق شدن به حال او سودى نداشت . و به زودى آن روز را خواهند ديد در حالى كه در وقت عذاب به آنها مهلت داده نمىشود .
وَ انْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ
؛ و منتظر حكم خداوند دربارهء آنها و منتظر پيروزى بر آنها و نابوديشان باش ، هم چنان كه آنها منتظر پيروزى بر شما و نابودى شما هستند .