ظرف « إذا » منصوب است به وسيلهء مفهومى كه عبارت
« أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ »
بر آن دلالت دارد و آن يا فعل نبعث است و يا يجدّد خلقنا مىباشد .
بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ كافِرُونَ
؛ مقصود از لقاء خداوند رسيدن به عاقبت و پايان تمام آن چيزهايى است كه از ملاقات با ملك الموت و بعد از آن وجود دارد . ( از حساب و پاداش و بهشت و دوزخ و جز آنها ) و چون خداوند كفر كافران را به ايجاد و خلقت اوّليه از زبان خودشان ، بيان فرموده از اين طريقه روى گرداند و به روشى كه با بليغترين وجه ، كفر آنها را بيان مىكند روى آورد و آن اين است كه آنها نه تنها به خلقت اوّليهء خود كافر بودند ، بلكه به تمام آنچه از مرگ تا سر انجام و پايان كار است نيز كافرند . آيا نمىنگرى كه خداوند با اين بيان - كه ملك الموت جان شما را مىگيرد و برگشت شما به سوى خدا است ، پس از آن كه دوباره براى پاداش زنده مىشويد - چگونه آنها را مورد خطاب قرار مىدهد و همين معناى لقاء اللَّه است .
قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ
؛ واژهء « توفّى » به معناى استيفاى نفس و روح است و آن اين است كه تمام روح گرفته مىشود به طورى كه هيچ چيز از آن باقى نمىماند چنان كه مىگويند : توفّيت حقّى و استوفيته : تمام حقّ خودم را گرفتم و باز ستاندم و از ابن عبّاس روايت شده است كه دنيا براى عزراييل مانند كاسهاى است كه هنگام مرگ هر چه بخواهد به آسانى از آن بر مىدارد و از قتاده نقل شده كه براى عزراييل از فرشتههاى رحمت و عذاب ، اعوان و يارانى است ، يعنى به همراه يارانش روحها را مىگيرد . برخى گويند كه روحها را صدا مىزند و آنها جواب مىدهند ، سپس به يارانش دستور مىدهد كه آنها را قبض كنند .
وَ لَوْ تَرى
؛ خطاب به پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله است و جواب « لو » حذف شده و آن اين است :
لرأيت أمرا عظيما فظيعا و حالا سيئة ؛ اگر مىنگريستى ، مسلّما امر بسيار زشت و حالت بد و ناگوارى را مىديدى ، و رواست كه خطاب به هر فردى باشد ، چنان كه مىگويند : فلانى فرد پستى است كه اگر به او احترام كنى به تو اهانت مىكند كه در