بدى ناميده كه بدى و كيفر آن به هر كس برسد ناراحت مىشود و معنايش اين است كه هر گاه بخواهد در برابر بدى ، بدى كند لازم است مقابله به مثل كند نه بيشتر .
فَمَنْ عَفا
؛ پس هر كس عفو كند كسى را كه سزاوار كيفر است و مىتواند از او انتقام بگيرد و ميان خود و خدا دشمنش را با عفو و چشم پوشى اصلاح كند خداوند پاداش او را خواهد داد و تعداد آن پاداش به سبب اهميتش قابل احصا نيست .
إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ
؛ اين جمله دلالت بر اين دارد كه انسان در كيفر گرفتن بويژه در حال خشم از تجاوز از حد مجاز در امان نيست و چه بسا كيفر گيرنده ندانسته ستمگر شود و در حديث است كه چون روز قيامت شود فريادگرى فرياد مىكند پاداش هر كسى كه با خداست به بهشت در آيد پس گفته شود پاداش چه كسى با خداست ؟ در جواب مىگويند : آنان كه مردم را عفو مىكردهاند بدون حساب به بهشت در آيند . « 1 »
وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ
؛ ظلم كه مصدر است به مفعول خود اضافه شده است يعنى پس از اين كه بر او تجاوز و ستم كرده است و « اولئك » اشاره به معنى است نه به لفظ .
ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ
؛ يعنى بر انتقام گيرندگان گناه و مجازات و سرزنشى نيست .
إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ
؛ يعنى كيفر و نكوهش بر كسانى است كه به ناحق آغازگر ستم به مردم هستند . و لمن صبر و غفر ؛ براى كسى كه در برابر ستم و آزار ( ديگران ) شكيبا باشد و ببخشد و انتقام نگيرد چنين شكيب و بخششى از شخص مظلوم از بهترين كارهاست و ضميرى كه به مظلوم بر مىگردد از آن نظر حذف شده كه معلوم است چنان كه ضمير در جمله السّمن منوان بدرهم حذف شده است .
هامش
( 1 )
اذا كان يوم القيامة نادى مناد من كان اجره على اللَّه فليدخل الجنة فيقال من ذا الذى اجره على اللَّه فيقال : العافون عن الناس يدخلون الجنة به غير حساب .