مقصود ، مقام و مرتبهاى است كه در آفرينش به او داده شده بود : ( و پس از رانده شدن ) از سفيدى و نورانيتى كه داشت ، به سياهى و ظلمت ، تغيير يافت .
قالَ فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ
؛ كلمه « فالحق » هم به رفع خوانده شده است هم به نصب ، در صورت رفع بنا بر اين است كه يا خبر براى مبتداى محذوف است و در تقدير فانا الحق بوده است و يا مبتدايى است كه خبر آن حذف شده و در اصل فالحق قسمى بوده است . و در صورت نصب ، بنا بر اين است كه مورد قسم است و در تقدير « الحق لأملان » بوده است به حق قسم كه جهنم را پر مىكنم . و مانند اين عبارت است : اللَّه لأفعلن ؛ به خدا سوگند مسلما انجام مىدهم .
عبارت
« وَ الْحَقَّ أَقُولُ »
جملهء معترضه است كه ميان مقسم به ( الحق ) و مقسم عليه
( لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ . . . )
براى تأكيد بيان شده است و مقصود از « حق » يا نام خداوند جل و علاست و يا چيزى است كه نقيض باطل است . و خدا با قسم خوردن به آن ، آن را بزرگ داشته است .
لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ
؛ « منك » يعنى آن كه از جنس تو است كه منظور همان شيطانها هستند . و كسانى از فرزندان آدم كه از آنها پيروى كردند و مقصود اين است كه جهنم را از متبوعان و تابعان ، همگى پر مىكنم .
قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ
؛ من براى قرآن از شما اجر و مزدى نمىخواهم .
وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ
؛ و من از كسانى نيستم كه خود نمايى و تصنع به چيزى كند كه آن را ندارد .
پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله فرمود : براى شخص متكلف ، سه نشانه است : با برتر از خودش جدال و منازعه مىكند ، اقدام به كارهايى مىكند كه به آنها دست نمىيابد ، چيزهايى مىگويد كه نمىداند .
إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ
؛ اين قرآن چيزى نيست جز تذكر و اندرزى براى جهانيان و همه مردم .