معلوم بهشتيان بازگشت و فرمود
أَ ذلِكَ خَيْرٌ نُزُلًا
خير حاصلا . اصل واژهء « نزل زيادى در طعام است و در اين جا براى حاصل و نتيجهء چيزى به طور استعاره آورده شده است . و حاصل رزق معلوم ، كاميابى و شادمانى است و حاصل درخت زقّوم رنج و عذاب است . و كلمهء « نزلا » به عنوان تميز يا به عنوان حال منصوب است و « نزل » طعامى است كه به جاى غذاى اصلى با آن از مهمان پذيرايى مىكنند و يا اولين غذايى است كه براى مهمان مىآورند ، بنا بر اين اگر « نزل » به معناى اول باشد ، مقصود اين است كه براى روزى معلوم نتيجه و حاصلى است و براى درخت زقّوم نيز نتيجه و حاصلى است و كدام يك از اين دو حاصل بهتر است ؟ و اگر به معناى دوّم باشد مراد اين است كه رزق معلوم غذاى اهل بهشت است و درخت زقّوم غذاى دوزخيان است و كدام يك از اين دو طعام بهتر است ؟
فِتْنَةً لِلظَّالِمِينَ
؛ خداوند مشركان را با اين درخت آزمايش كرد ، زيرا آنها وجود آن درخت را تكذيب كردند . و بعضى از مفسّران گويند : آن درخت را عذاب براى آنها قرار داديم ، مانند اين كه مىفرمايد :
يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ
؛ روزى كه آنها را در آتش عذاب مىكنيم .
طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ
؛ « طلع » شكوفه يا ميوهء درخت خرماست . ولى چون درخت زقّوم نيز شكوفهاى دارد ، « طلع » به عنوان استعاره به آن گفته شده است و خداوند براى اين كه نهايت كراهت و زشتى شكل آن را بيان كند ، تشبيه به سر شيطانها فرموده است ، زيرا در ذهن انسان شيطان زشت و قبيح است .
برخى از مفسّران گويند : شيطان مارى است بزرگ و يالدار كه بد منظر و بسيار ترسناك است . برخى ديگر گويند : مقصود از درخت « زقّوم » درختى است كه عربها به آن « استن » مىگويند و بسيار بدبو و تلخ و كريه المنظر است و ميوهء آن را : رؤس الشّياطين ، گويند .
فَإِنَّهُمْ لَآكِلُونَ مِنْها فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ
؛ آن كافران از شكوفه و ميوهء آن درخت