« بدر » واقع شد .
مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ
؛ يعنى اوّل و آخر دو زمان ، زمان مغلوب شدن و زمان پيروز شدن يعنى مغلوب شدن آنها در ابتدا و غالب شدنشان در آخر نبود جز به امر و خواست خدا .
وَ يَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ
؛ روزى كه روميها بر فارسيها پيروز شدند ، مؤمنان ، به سبب يارى و غلبه دادن خداوند اهل كتاب را بر غير اهل كتاب ، شاد مىشوند . بعضى از مفسّران گويند : مقصود از يارى خدا اين است كه خداوند بعضى از ستمكاران و كافران را بر بعض ديگر مسلّط مىسازد ، و تفرقهء كلمه و اختلاف ميان آنها ايجاد مىكند ، كه اين خود باعث قدرت و قوّت اسلام مىشود .
لفظ « وعد » در عبارت « وعد اللَّه » مصدر تأكيدى است هم چنان كه به ديگرى مىگويى : لك على ألف درهم اعترافا ؛ اعتراف مىكنم كه هزار درهم طلب تو بر ذمهء من است ، زيرا در تقدير چنين است : اعترف لك به اعترافا و وعد اللَّه ذلك وعدا ، چرا كه جملهء پيش در معنا و مفهوم « وعد » مىباشد .
سپس خداوند كافران را مذمّت و سرزنش مىكند كه اينها به امور دنيا بصيرت دارند و منافع و مضارّ آن را به خوبى درك مىكنند در صورتى كه از امور دين و آخرت بكلّى بىخبر و غافلند . حسن [ بصرى ] گفته است :
آگاهى بعضى از آنها در امور دنيا و ( كسب و تجارت ) آن اندازه بود كه يك درهم را روى ناخنشان مىگذاشتند و وزن آن را مىفهميدند و خبر مىدادند ، ولى همينها نمىتوانستند بدرستى نماز بخوانند .
يَعْلَمُونَ ظاهِراً
، عبارت « يعلمون » بدل از « لا يعلمون » است . و در اين بدل آوردن ، اعلام و آگاهى است بر اين كه عدم علم كه جهل و نادانى است ، با علمى كه از امور دنيا تجاوز نمىكند يكسان است .
أَ وَ لَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ
؛ در عبارت « فى أنفسهم » دو احتمال است :