از كعب الأحبار روايت شده است كه به ابن عبّاس گفت : من در تورات خواندهام كه هر كس گودالى بكند خودش در آن مىافتد . وى در جواب گفت من هم اين را در قرآن يافتهام و اين آيه را تلاوت كرد . « 1 » و در ضرب المثل عربها آمده است كه : هر كس چاهى بكند خودش با صورت در آن مىافتد . « 2 » حمزه عبارت « و مكر السّيّئ » را با سكون همزه خوانده است به اين علت كه تلفّظ حركات با همزه و « ياء » ثقيل است . و شايد كه حمزه با اختلاس خوانده است ، [ يعنى حركت آخر آن را كاملا آشكار نكرده است . ] و گمان شده است كه ساكن است يا در حال وقف خفيف است .
فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ
؛ آيا آنها جز عادت و روش خدا را انتظار دارند ، سنّت خدا دربارهء گذشتگانى كه پيامبران را انكار كردند اين بود كه عذاب بر آنها فرستاد و همه را هلاك و نابود كرد . خداوند با اين بيان به آنها هشدار داد كه در آينده ، آنها بايد منتظر چنين روش و سنّتى از طرف خدا باشند .
فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا
؛ واژهء تبديل به معناى قرار دادن چيزى است به جاى چيز ديگر و واژهء تحويل قرار دادن چيزى است در غير مكانى كه اول بوده و كلمهء تغيير به معناى ديگرگون كردن چيزى است به اين طريق كه حالت و كيفيّت چيزى را بر خلاف آنچه بوده در آورند .
وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ
؛ هيچ چيزى نمىتواند از قدرت خدا سبقت و پيشى بگيرد و خود را از نفوذ آن خارج كند .
وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ
؛ عبارت
« بِما كَسَبُوا »
هامش
( 1 ) -
قرأت فى التوراة أنه من حفر مغواة وقع فيها قال إنّى وجدت ذلك فى كتاب اللَّه و قرأ الآية .
( 2 ) -
من حفر جبّا وقع فيه منكبّا .