جز اينها يا مقصود كيفيّت ظاهرى و رنگ آنهاست مانند زرد ، سبز ، سرخ و غيره .
وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها وَ غَرابِيبُ سُودٌ
؛ واژهء « جدد » به معناى خطها و راههاست و « جدّة الحمار » يعنى خطهاى سياهى كه بر پشت حيوان است مانند خطهاى گورخر . كلمهء « غرابيب » يا عطف بر بيض است و يا عطف بر « جدد » گويا خداوند مىفرمايد : بعضى از كوهها داراى خطها و راههايى است و بعضى ديگر به تمامى داراى رنگ سياه تيرهاى است . عكرمه گفته است : منظور كوههاى بلند سياه رنگ است .
علّت اين كه « غرابيب » با اين كه تأكيد سود است ، بعد از آن آمده اين است كه كلمهء « سود » كه مؤكّد است در تقدير مقدّم بوده است و اين « سود » ظاهرى تفسير و بيان آن سود مقدّر است . چنان كه نابغه ( شاعر ) گفته است :
و المؤمن العائذات الطّير يمسحها * ركبان مكّة بين الغيل « 1 » و السّند « 2 »
و اين كار به خاطر تأكيد بيشتر انجام شده است ، زيرا براى يك معنا از دو راه ، هم از راه تقدير و هم از راه اظهار ، دليل آورده شده است .
در عبارت
« وَ مِنَ الْجِبالِ جُدَدٌ »
ناگزير بايد حذف مضافى در تقدير گرفته شود و بگوييم اصل آن و من الجبال ذو جدد بيض و حمر بوده است و حتّى تأويل آن چنين است كه خداوند فرموده باشد : و من الجبال مختلف ألوانه ؛ هم چنان كه فرموده است :
ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها
.
وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدَّوَابِّ وَ الْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ
؛ بعضى از انسانها و جنبندهها و چارپايان رنگهاى گوناگونى دارند .
هامش
( 1 ) - غيل و سند دو محلّ است نزديك معنى يا كعبه . تفسير كشّاف ، ج 3 ، ص 610 .
( 2 ) - قسم به خدايى كه پرندگان پناهنده به حرم را ايمنى داد در حالى كه حاجيان آنها را در غيل و سند مسح مىكنند .