مجادله پرداختهاند امر شگفت و عجيبى را خواهى ديد . جواب « لو » كه لرأيت أمرا عجيبا باشد حذف شده است .
الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا
؛ منظور از ضعيفان ، متابعان و پيروان و از مستكبران ، رؤسا و پيشوايان كافران هستند .
أَ نَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى
؛ بزرگان كافران انكار مىكنند كه آنها پيروان خود را از هدايت باز داشتهاند و ثابت مىكنند كه اين خود پيروان هستند كه با اختيار ، خود را از هدايت باز داشتهاند . و گويا به آنها مىگويند كه آيا ما شما را مجبور كرديم و ميان شما و اختيارتان مانع و حايل شديم ؟ هرگز چنين نيست بلكه اين خود شما بوديد كه گمراهى را بر هدايت و پيروى از شهوات را بر فرمان عقل و خرد ترجيح داديد .
بنا بر اين خود شما مجرم و كافريد
« بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ »
.
بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ
؛ كلمهء « بعد » به حرف « إذ » با اين كه هميشه ظرف است به سبب توسعه و گسترش در ظرف ، اضافه شده است و بدين سبب ظرف زمان مىتواند هم مضاف باشد و هم مضاف اليه ، هم چنان « إذ » به جملهء « جاءكم » اضافه شده است .
بنا بر اين در ظرف زمان توسعه و گشايشى است كه در غير ظرف زمان نيست پس هم زمان به « إذ » اضافه شده است و هم خود به جمله اضافه مىشود مانند اين موارد :
حينئذ و يومئذ و جئتك بعد إذ جاء زيد يا إن الحجاج امير و حين خرج زيد
بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ
؛ سپس پيروان به پيشوايان با بيان اين عبارت ، حمله مىكنند و گفتار آنها را با اين گفته ، انكار مىكنند . و گويا مىگويند : گناه و جرم از طرف ما نيست بلكه به سبب مكر شما در شب و روز ، به ما بود . و شما ما را به كفر و شريك گرفتن ، وادار كرديد . و عبارت در تقدير « مكركم فى اللّيل و النهار » بوده است . و به خاطر توسعهء در ظرف ، به جاى مفعول به فرض شده و كلمهء « مكر » به آن اضافه شده است . يا معنا اين است كه شب و روز مكر كنندهاند . كه در اين صورت اسناد مكر به شب و روز ، مجازى است .