مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ
؛ بعضى از مؤمنان به آن پيمانى كه با خدا بستند كه هر گاه با پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله در جنگى همراه باشند نبرد كنند تا به شهادت برسند ، استوار و پايدار ماندند .
فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ
؛ برخى به شهادت رسيدند و به پيمان خود با رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله در پايدارى ، وفا كردند . ابن عبّاس گفته است : آنها حمزة بن عبد المطّلب و كسانى كه با او به قتل رسيدند و انس بن نضر و يارانش بودند .
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ
؛ و برخى از مؤمنان منتظر پيروزى و شهادتند ، هم چنان كه ياران آنها به آن راه رفتند .
وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِيلًا
؛ و مؤمنان ، نه آنهايى كه شهيد شدند و نه آنهايى كه منتظر شهادتند ، پيمان و ميثاق خود را تغيير ندادند . از حضرت على عليه السلام روايت شده كه فرمود : اين آيه دربارهء ما نازل شده است و به خدا قسم من منتظر شهادتم و تغييرى در آن ندادهام « 1 »
لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ
؛ [ اين كارها شد ] تا اين كه خداوند راستگويان را به خاطر صدقشان و وفاى به عهدشان پاداش نيك دهد .
وَ يُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ إِنْ شاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ
؛ و منافقان را به خاطر نقض عهدشان ؛ اگر خدا بخواهد عذاب كند يا توبهء آنها را قبول فرمايد ، يعنى اگر خدا بخواهد توبهء آنها را مىپذيرد و عقاب را از آنها بر مىدارد و اگر بخواهد توبهء آنها را قبول نمىكند و آنها را عذاب مىكند . و ظاهرا به مقتضاى حكم عقل دربارهء آنها قضاوت مىشود [ نه به مقتضاى فضل خداوند ] .
وَ رَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ
؛ و خداوند احزاب كافر را در حالى كه خشمگين بودند و به هيچ نتيجهاى نرسيده بودند ، برگردانيد . كلمهء « بغيظهم » ، به جاى مغيظين
هامش
( 1 ) -
فينا نزلت و أنا و اللَّه المنتظر و ما بدّلت تبديلا .