وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا
، « خسف » يعنى در زمين فرو بردن كه براى قارون روى داد و غرق براى قوم نوح و فرعون بود .
مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ
، خداوند معبودانى را كه كافران آنها را پشتيبان و تكيهگاه خود ، در دين مىدانستند ، به چيزى كه در سستى و ضعيفى ضرب المثل است ، تشبيه كرده و آن خانهء عنكبوت است . « اولياء » ، اين كلمه جمع ولىّ است ، و آن كسى است كه عهدهدار كمك و يارى ديگرى است ، اين لفظ از مفهوم كلمهء ناصر بليغتر و رساتر است .
لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ
، اگر مىدانستند كه مثل آنها مثل خانهء عنكبوت است و دين آنها در نهايت سستى و ضعف است ، يا اين كه چون اين تشبيه درست است ، اگر بدانند ، روشن است كه ، سستترين دينها دين آنها است .
ما يَدْعُونَ
: اين كلمه هم با « ياء » « يدعون » و هم با « تاء » تدعون خوانده شده است ، اين جمله ، از عبارت قبلى تأكيد بيشترى دارد ، زيرا در اين عبارت خداوند معبود كافران را ناچيز شمرده . « 1 »
وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
، اين عبارت كنايه از جهالت و نادانى كافران است ، زيرا آنها چيزهايى را عبادت مىكنند كه هيچ محضند ، و از طرفى عبادت خداوند توانا و حكيم را رها كردهاند .
وَ ما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ
، درستى و فايدهء اين مثالهايى را كه به عنكبوت و مگس زده مىشود ، نمىفهمند مگر دانايانى كه ايمان به خدا دارند . بىگمان أمثال و تشبيهات يكى از راههاى كشف معناهاى پوشيده و پنهانى است كه آن معناها را روشن و براى اذهان و افهام قابل تصوّر و درك مىسازد . هم چنان كه اين تشبيه ( تشبيه معبودان غير خدا به خانهء عنكبوت ) فرق ميان مشرك و موحّد را كاملا مجسّم
هامش
( 1 ) - ما ، استفهاميه و در محلّ منصوب به « يدعون » است نه به « يعلم » مجمع البيان .