گمراهى از طريق جنّت است . بعضى گفتهاند : « غى » واديى است در جهنّم .
« لا يُظْلَمُونَ »
: هيچ گونه در پاداش اعمالشان نقصى يافت نمىشود و از آن منع نمىشوند .
جَنَّاتِ عَدْنٍ
؛ بدل از « الجنّة » در آيهء قبل است زيرا جنّت كلّى است و شامل تمام جنّات مىشود .
« مَأْتِيًّا »
: اين كلمه به قولى اسم مفعول به معناى فاعل است ، زيرا مراد از « وعد » بهشت است و مؤمنان داخل آن مىشوند . يا از اين قبيل است كه مىگويند : اتى اليه احسانا ( به او احسان كرد ) بنا بر اين معناى اين آيه اين است كه وعدهء خداوند حتمى و انجام شدنى است .
لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً
؛ سخن زايد و بىفايدهاى در بهشت نمىشنوند و اين هشدارى است بر اين كه دورى از لغو امر واجبى است ، زيرا خداوند خانهء بهشت را كه جز سلام كردن اهل بهشت به يكديگر و يا سلام دادن فرشتگان بر آنان ، تكليفى ديگر وجود ندارد ، از لغو منزّه ساخته ، يعنى بر فرض اگر سلام كردن هم لغو باشد جز آن را در بهشت نمىشنوند . اين معنا از قبيل قول شاعر است :
فلا عيب فيهم غير أن سيوفهم * بهن فلول من قراع الكتائب
( عيبى در آنها نيست جز اينكه شمشيرهاى شمشير زنانشان كند است ) « 1 » .
وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ . . .
؛ چون عربها از يك وعده غذا خوردن در روز اكراه داشتند خداوند سبحان خبر داده است كه روزى آنان در بهشت شب و صبح آماده است . « 2 » و اين عادتى پسنديده است ، البته در بهشت شب و روزى نيست ، امّا اين امرى فرضى ( و در مقايسهء با دنيا ) است .
هامش
( 1 ) - كندن شمشير كنايه از كمال شجاعت است و بنا بر اين عيبى نيست .
( 2 ) - گويند عربها هر گاه صبح و شام به آنها طعام مىرسيد خوشحال بودند و از يك وعده غذا خوردن ، ناراحت بودند . مجمع البيان ، ج 6 ، ص 521