به زودى مرا از صبر كنندگان خواهى ديد » ( صافات / 103 ) . و به قول خود وفا كرد . از ابن عباس نقل شده است كه اسماعيل ، وقتى به مردى وعده داد كه در جايى منتظرش باشد تا او را ببيند آن مرد قولى را كه داده بود فراموش كرد و اسماعيل تا يك سال در آن جا به انتظار او ايستاد .
وَ كانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ
؛ و خانواده و ملت خود را امر به نماز و عبادت مىكرد ، تا آنها را مقتداى ديگران قرار دهد ، و براى اين كه آنها از بقيّهء مردم سزاوار تر بر عمل به امور عبادى بودند ، مثل قول خداوند :
وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ
؛ « خويشاوندان نزديكت را بترسان » ( شعراء / 215 ) و مثل :
قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ
؛ « خود و خانوادههايتان را از آتش جهنّم حفظ كنيد » ( تحريم / 7 ) و نيز :
وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ
؛ « خانوادهء خود را امر به نماز كن » ( طه 132 ) .
وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ
؛ بعضى گفتهاند او را به اين دليل ادريس ناميدهاند كه كتاب خدا را بسيار مىخواند . امّا اين قول محلّ تأمّل است ، زيرا اين اسم عربى نيست بلكه عجمى است ، از اين جهت غير منصرف است ، و اگر گفته شود عربى است و بر وزن افعيل از مادهء درس است ، تنها يك سبب در آن خواهد بود كه علميّت است و به اين دليل بايد منصرف باشد نه غير منصرف .
مَكاناً عَلِيًّا
؛ در بارهء معناى اين عبارت گفتهاند : مراد شرافت نبوّت و قرب به خداست ، زيرا خداوند تعالى سى صحيفه بر ادريس نازل كرد ، و او اوّل كسى بود كه جامه دوخت و آن را پوشيد در حالى كه مردم پوست به تن مىكردند ، و نيز او نخستين كسى است كه خط با قلم نوشت و در علوم نجوم و حساب به تحقيق و دقّت پرداخت . بعضى گفتهاند منظور از
« مَكاناً عَلِيًّا »
اين است كه به آسمان چهارم يا ششم بالا رفت .
« اولئك » اشاره به نامبردگان در اين سوره از زكريا تا ادريس عليهما السّلام مىباشد و « من » در
« مِنَ النَّبِيِّينَ »
بيانيّه است ، زيرا تمام انبياء ، مورد انعام خدايند ، و « من » دوّم مفيد