فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ
؛ و كافران را در چيزى كه از تو مىخواهند پيروى مكن ( هيچ راه سازشى با آنها پيش مگير ) .
وَ جاهِدْهُمْ بِهِ
؛ ضمير در كلمهء « به » يا به قرآن بر مىگردد ، يا به ترك طاعت كه عبارت
« فَلا تُطِعِ »
بر آن دلالت دارد ، منظور اين است كه كافران كارهاى تو را كوچك مىشمارند و به آن اهميّتى نمىدهند تو هم در برابر آن سخت جديّت و كوشش و پايدارى كن به طورى كه بر آنها پيروز شوى .
جِهاداً كَبِيراً
؛ ( مفسّران در اين مورد ، دو احتمال دادهاند ) يكى آن كه چون پيامبر در اين باره زحمتهاى زيادى متحمّل شد ( و صدمات فراوانى ديد ) خداوند اين كوششها را جهاد بزرگ ناميد . احتمال ديگر اين است ( اگر براى هر قومى پيامبرى مىفرستاديم كوشش آنها چه اندازه بود ؟ ) اكنون كه تنها تو براى تمام خلق نذير و بيم دهنده هستى ، جهادى كن كه به بزرگى و جامعيت جهاد تمام آن پيامبران باشد .
مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ
؛ خداوند آن دو دريا را كه آب شيرين و شور پهلوى هم قرار دارند مانند گروه اسبان در چراگاه آزاد و رها ساخت : يخلّى الخيل فى المرج ؛ « اسبها در چراگاه آزاد شدند » .
فُراتٌ
؛ آب بسيار گوارا .
أُجاجٌ
؛ اجاج ضد فرات است ( يعنى آب تلخ و ناگوار ) .
بَرْزَخاً
؛ خداوند ( ميان آن دو دريا ) با قدرتش حايل و فاصلهاى قرار داده كه از آميخته شدن آنها جلوگيرى مىكند .
وَ حِجْراً مَحْجُوراً
؛ تفسير اين عبارت بيشتر بيان شده است « 1 » و در اين مورد مجازى است و گويى هر يك از دو دريا از همنشينن و همسايهاش به خدا پناه مىبرد و به همسايهاش مىگويد : از من دور باش و به من نزديك مشو ( كه مخلوط نشويم )
هامش
( 1 ) - آيهء 23 همين سوره .