است ؟ كلمهء « هذا » در اين مورد براى تحقير است و عبارت
« إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا »
دليل بر نهايت جديّت و كوشش پيامبر صلى اللَّه عليه و آله در دعوت آنان و نشان دادن معجزهها و آيات خداوند به آنهاست تا آن جا كه نزديك بود دينشان را رها كنند و به دين اسلام بگروند . « لولا » در اين مورد از نظر معنى قيد است براى حكم مطلق .
عبارت
« وَ سَوْفَ يَعْلَمُونَ »
نوعى تهديد است .
عبارت
« مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا »
جواب گونهاى است به گفتهء كافران .
« إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا »
يعنى وقتى كه گفتند : اگر ما بر پرستش خدايانمان استقامت نكنيم بيم آن مىرود كه ما را گمراه سازد ، خداوند به آنها پاسخ داد به زودى خواهند فهميد كه مؤمنان گمراهترند يا كافران .
أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ
؛ آيا آن كس كه هواى نفسش را خداى خود قرار داده است ديدهاى آيا تو به او اميدوارى كه او را به ايمان آوردن مجبور كنى و به او بگويى : خواه ناخواه بايد اسلام بياورى ؟ نظير اين مفهوم در اين دو آيه نيز آمده است :
لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ
؛ « تو بر آنها توانا نيستى » ( غاشيه / 22 )
وَ ما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ
؛ « تو بر آنها مسلّط نيستى [ كه كفر آنها را به ايمان تبديل كنى ] » ( ق / 45 ) .
حرف « أم » در اين مورد منقطعه و به جاى « بل » آمده است و در معنا « بل أ تحسب » بلكه آيا گمان مىبرى ، بوده است .
بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا
؛ [ بلكه از حيوانات هم پستترند ] براى اين كه حيوانات نسبت به كسى كه سرپرست آنهاست ، رام و فرمان بردارند و كسى را كه به آنها نيكى كند از كسى كه بدى كند تشخيص مىدهند و آنچه را كه براى آنها خوب است مىجويند و از آنچه زيان دارد دورى مىكنند ، در صورتى كه كافران نسبت به خداوند كه اين همه به آنها احسان و خوبى مىكند ، نافرمانى مىكنند و نيكيهاى خداوند را از بديهاى شيطان نسبت به خودشان تشخيص نمىدهند و ثواب آخرت را كه بزرگترين بهرههاست نمىخواهند و از عذابى كه شديد ترين زيانهاست ، دورى نمىكنند .