مىكردند و مانند اين مورد است . آيهء :
إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ
؛ « در سينههاشان جز كبر و خيال پيروزى نيست » ( غافر / 56 ) . « و عتوا » آنان در سركشى و طغيان زياده روى كردهاند و صفت « عتوّا » با كلمهء « كبير » توصيف شده است تا افراط در سركشى و طغيان را بيان كند ، يعنى آن كفار بر اين گفتار بزرگ جسارت آميز [ درخواست نزول ملائكه يا ديدن خدا ] اقدام نمىكردند ، مگر اين كه در سركشى و استكبار به حدّ افراط رسيده باشند . « لام » لقد جواب قسم محذوف است .
يَوْمَ يَرَوْنَ
؛ « يوم » به وسيلهء مفهوم و عاملى كه كلمهء « لا بشرى » بر آن دلالت مىكند ، منصوب شده است و به مفهوم يمنعون البشرى مىباشد . « يومئذ » يا تكرار كلمهء قبلى است كه به همان عامل منصوب است و يا به فعل ( اذكر ) منصوب است يعنى اذكر يوم يرون الملائكة ؛ « به ياد بياور روزى را كه كافران فرشتگان را مىبينند » . در اين صورت عبارت
« لا بُشْرى يَوْمَئِذٍ »
جملهء مستأنفه است .
« لِلْمُجْرِمِينَ »
يا اسم ظاهرى است كه به جاى ضمير است و يا به معناى فراگير و عام خودش شامل اين گناه كاران هم مىشود .
حِجْراً مَحْجُوراً
؛ اين عبارت به وسيلهء فعل محذوف منصوب است . سيبويه گفته است مردى به مردى مىگويد : أ تفعل كذا و كذا ؟ او در پاسخ مىگويد : حجرا « 1 » و « حجرا » از مادهء حجر است و موقعى به كار برده مىشود كه بخواهند از كارى جلوگيرى شود و معناى جمله اين است كه از خدا مىخواهم كه مانع اين كار شود .
اين كلمه بر وزن فعل ( حجر ) و بر وزن فعل ( حجر ) آمده است و چون اختصاص به يك معنا دارد ( امان خواستن ) اين تغيير و تصرّف در آن داده شده است چنان كه گويند : قعدك و عمرك « قسم به جانت كه نشستى » . [ كه قعد و قعد هر دو به يك معنى آمده است ] و ديگرى گفته است : « از شما به خدا پناه مىبرم و به او
هامش
( 1 ) - آيا چنين كارى مىخواهى انجام دهى ؟ مىگويد : پناه بر خدا .