مصاحبت و خدمتگزارى زنان مسلمانند ، اعم از اين كه آزاد باشند يا برده ، و بعضى گفتهاند منظور از : ما ملكت ايمانهنّ ، ذكور و اناث هر دو مىباشد . « 1 »
أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ
؛ تابع كسى است كه به دنبال تو مىآيد تا از طعام و غذاى تو بهره ببرد و غير اولى الأربه يعنى نيازى به زنان ندارد ، و او آدم سفيهى است كه چيزى را در بارهء زنان نمىداند ( تمايل جنسى ندارد ) . « غير » را به نصب خواندهاند بنا بر استثنا و يا حال . و به جرّ خواندهاند بنا بر وصفيّت . « اربه » يعنى حاجت و نياز « او الطفل » ، « طفل » مفرد است كه به جاى جمع قرار گرفته چون مراد از آن جنس است ، نه ، فرد .
لَمْ يَظْهَرُوا
؛ در معناى اين فعل ، دو احتمال وجود دارد كه : يا از « ظهر على الشيء » مىباشد كه به معناى مطّلع شدن بر چيزى است ، يعنى كودكانى كه از امور شهوانى بىخبراند و نمىدانند كه عورت چيست و ميان آن با بقيّهء اعضا فرقى نمىگذارند . و يا از مادّهء : « ظهر على فلان » است يعنى قدرت بر آن پيدا كرد كه معناى آيه اين مىشود : اين اطفال به موقعيّتى كه قدرت بر انجام دادن عمل زناشويى داشته باشند نرسيدهاند ، زيرا غريزهء جنسى در آنها ظاهر نشده است .
وَ لا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ
؛ در سابق ميان عربها زنهايى كه در پاهايشان خلخال داشتند گاهى هنگام راه رفتن پاهاى خود را محكم بر زمين مىزدند تا صداى آن بلند شود ، و بعضى گفتهاند پاها را بهم مىزدند تا ديگران پى ببرند كه هر دو پاهايشان خلخال دارد . خداوند آنها را از اين عمل نهى مىفرمايد . و وقتى كه بعد از نهى از اظهار
هامش
( 1 ) - ولى در بعضى روايات تصريح شده است كه منظور كنيزانند - هر چند غير مسلمان باشند و غلامان را شامل نمىشود و چنان كه از امير مؤمنان نقل شده :
لا ينظر العبد الى شعر مولاته
، غلام نبايد به موى بىبىاش نگاه كند ، گر چه از بعضى روايات ، تعميم استفاده مىشود ولى خلاف احتياط است . تفسير نمونه ، ج 14 ، ص 451 . جبّائى گويد : غلامى كه هنوز بالغ نشده مىتواند به بىبى خود نگاه كند . ترجمهء مجمع البيان ، ج 17 ، ص 128 .