ج : اظهر آن است كه مقصود تمام حالات است .
« حَتَّى إِذا »
اين كلمه متعلق به « يصفون » است يعنى كافران تا اين زمان كه هنگام مرگ است بر عقايد سوء خود هستند .
« ارجعون » خطاب به لفظ جمع با اين كه مخاطب خداى يكتاست براى تعظيم است ، موقعى كه يقين به مرگ مىكند بر گذشتهء غفلت بار و گناهان بسيارش حسرت مىخورد و از خداى خود مىخواهد تا او را به زندگى بر گرداند و به اميد اين كه كارهاى نيكى را كه ترك كرده ، از قبيل حقوق مالى و عبادتهايى كه تباه ساخته انجام دهد . بعضى گفتهاند : مراد ، زكات است .
كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ
؛ از حضرت امام رضا عليه السّلام سؤال شد : آيا خداى متعال آنچه را وجود نيافته ، مىداند كه اگر وجود مىيافت چگونه مىبود ؟ امام فرمود : آيا قول خداى را نخواندهاى كه مىفرمايد :
لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا
؛ « اگر در زمين و آسمان خدايانى جز خداى واحد و يكتا ، مىبود به فساد و تباهى كشيده مىشدند » ( انبيا / 21 ) و جاى ديگر مىفرمايد :
وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ
؛ « و همانا بعضى از خدايان بر بعضى ديگر غلبه مىكرد » ( همين سوره آيهء 91 ) . پس معلوم شد كه خداوند آنچه را تحقّق نيافته و نمىباشد ، مىداند كه اگر تحقّق يابد چگونه خواهد بود ، و بدين سبب از قول اشقياء حكايت مىكند كه مىگويد خدايا مرا به دنيا برگردان تا كارهاى نيكى را كه ترك كردهام انجام دهم ، خدا در پاسخ تقاضايشان مىفرمايد : نه چنين است . اين تنها حرفى است كه او مىزند و فايدهاى ندارد و جاى ديگر مىفرمايد
وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ
؛ « اگر به دنيا باز گردانده شوند ، بار ديگر آنچه را كه از انجام دادنش منع شدهاند تكرار خواهند كرد و اينها دروغگويانند » .
( انعام / 28 ) پس خداوند آنچه را كه وجود نيافته مىداند كه اگر وجود مىيافت چگونه مىبود .
« كلّا » اين كلمه براى ردع است و معناى آن ، ردّ درخواست بازگشت آنها به