دينشان گروههاى گوناگونى به وجود آوردند . و در اختلاف به مرحلهاى رسيدند كه هر گروه از گروه ديگر بيزارى مىجستند .
كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ
؛ و بعد ( خداوند ) اين گروههاى مختلف را تهديد مىكند كه به سوى او بازگشت مىكنند و آنها را به سبب عمل كردشان مجازات مىكند .
فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ
؛ كلمهء « كفران » مثلى است براى محروم ماندن از ثواب ، چنان كه « شكور » در جملهء اللّه شكور ، مثلى است براى ثواب و پاداش دادن خداوند و معناى آيه اين است ( كسى كه مؤمن باشد و كارهاى نيكو انجام دهد ) خداوند كوشش وى را بى اجر نمىگذارد .
وَ إِنَّا لَهُ كاتِبُونَ
؛ ما ، سعى و كوشش او را در نامهء عملش ثبت و ضبط مىكنيم .
وَ حَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ
؛ كلمهء « حرام » كنايه از ممنوعيت است ؛ مثل :
قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ
؛ « خداوند اين دو ( آب و روزيهاى ديگر ) را بر كافران حرام كرده است » ( اعراف / 50 ) و مقصود اين است كه خدا آن دو را از آنها منع كرده و نمىخواهد به آنها بدهد . و اين كلمه « حرم » نيز خوانده شده و معناى آيه اين است : براى اهل قريهاى كه ما تصميم بر هلاكتشان گرفتهايم ، ممتنع است كه از كفر به سوى ايمان برگردند و اين امر دربارهء آنها تصوّر نمىشود و « لا » در فعل « لا يرجعون » زايده است . امّا زجاج تقدير آيه را چنين مىداند : حرام على قرية اهلكناها ان يتقبّل منهم عمل لأنهم لا يرجعون : بر اهل قريهاى كه ما هلاكشان كرديم ممنوع است كه عملى از آنها پذيرفته شود زيرا آنها ( از كفرشان ) بر نمىگردند . و بنا بر اين تقدير « حرام » خبر براى مبتداى محذوف خواهد بود و مىتوان تقدير آيه را چنين گرفت : و حرام عليها ذلك المذكور فى الآية المتقدمة من السّعى المشكور غير المكفور لأنّهم لا يرجعون عن الكفر : آنچه از كوشش در مورد قبول خدا كه در آيهء قبل ذكر شد بر اهل اين آبادى حرام است ، زيرا آنها از كفرشان بر نمىگردند .
« حَتَّى إِذا فُتِحَتْ »
: « حتى » متعلّق به حرام و غايت براى آن است ، زيرا برنگشتن