هُمْ يُنْشِرُونَ
؛ مردهها را زنده مىكنند يا خلق و پراكنده مىكنند . « 1 » انشر اللَّه الموتى و نشرها ، دو باب و به يك معناست ، يعنى خداوند مردگان را زنده كرد .
در آيهء بعد خداى سبحان براى اثبات يكتايى خود به استدلال پرداخته است و فرموده :
لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا
؛ اگر در آسمان و زمين خدايانى غير از خداى واحد مىبود ؛ زمين و آسمان به تباهى كشيده مىشد .
« الا » صفت آلهة است مثل « غير » در صورتى كه آلهة غير اللَّه گفته شود و بدل نيست زيرا بدل تنها ، در كلام منفى مىآيد ، مثل
لا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ
؛ « 2 » « هيچ كس از شما متوجه نشود بجز همسرت » ( هود / 83 ) و اين بدان جهت است كه اگر مستثنا منه اعم باشد مىتوان آن را نفى كرد ولى ايجاب آن ، صحيح نيست يعنى كلمهء « احد » وقتى عام و صلاحيّت براى مستثنا منه شدن دارد كه جمله منفى باشد امّا اگر جمله مثبت باشد عموميت ندارد و چيزى از آن مستثنا نمىشود . اكنون معناى آيه اين است : اگر تدبير امور آسمان و زمين به دست خدايانى غير از خداى واحد كه ايجاد كنندهء آنهاست ، مىبود جهان را فساد و تباهى فرا مىگرفت و كار آسمان و زمين نظم نمىيافت . اين همان دليل تمانعى است كه مبناى متكلمان در مسألهء توحيد است .
لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ
؛ كارهاى خداوند مورد اشكال و ايراد نيست ، زيرا ( به دليل عقل ثابت شده كه ) تمام كارهايش بر طبق حكمت و صواب است و هيچ گونه فعل
هامش
( 1 ) - در بارهء اين آيه تفسير نمونه چنين مىنويسد : ينشرون از مادّهء نشر به معناى گستردن چيز پيچيده است ، و كنايه از آفرينش و انتشار مخلوقات در پهنهء زمين و آسمان نيز آمده ، جمعى از مفسّران اصرار دارند كه اين جمله را اشاره به معاد . . . بدانند در حالى كه با توجّه به آيات بعد روشن مىشود كه سخن از توحيد خداوند و معبود حقيقى است نه معاد و زندگى پس از مرگ تفسير نمونه ، ج 13 ، پاورقى ص 380 .
( 2 ) - به قرائت رفع « امرأتك » املاء ما منّ به الرّحمن ، سورهء هود ، / 81 ، ص 44 .