در آفرينش بعضى ديگر به گواهى نگرفتم . اين معنا شبيه معنايى است كه در اين آيه آمده است :
وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ . . .
؛ « بعضى از شما بعض ديگر را نكشيد » ( نساء / 29 ) .
وَ ما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً
؛ به جاى مضلّين ممكن بود كه ضمير جمع غايب آورده شود ( هم ) ولى چنين ذكر شده است تا آنها را با توجه به گمراه كنندگيشان مذمّت كرده باشد ، ( ذكر صفت مشعر بر عليّت است ) مقصود آيه اين است : شما را چه شده است كه شياطين گمراه را در عبادت شريك من قرار مىدهيد ؟
وَ يَوْمَ يَقُولُ
؛ نقول هم قرائت شده ، «
نادُوا شُرَكائِيَ
» ، خداوند به منظور سرزنش كافران ، شركاء را به خودش نسبت داده است ، زيرا مشركان چنين تصور مىكردند ، و مراد از شركاء گروهى از جن مىباشند كه مشركان آنها را شريك خدا مىدانستند .
وَ جَعَلْنا بَيْنَهُمْ مَوْبِقاً
؛ « موبق » از وبق يبق : به معناى هلاكت و مصدر ( ميمى ) است و جايز است كه اسم مكان باشد ، يعنى ميان مشركان و معبودهايشان درّهاى از درّههاى جهنّم قرار مىدهيم كه مكان هلاكت و عذاب شديد است و تمامشان در آن به هلاكت مىرسند . فرّاء مىگويد : « بين » به معناى پيوند است يعنى پيوندى را كه در دنيا با يكديگر داشتند ، مايهء هلاكتشان در قيامت قرار داديم و جايز است كه مراد از شركاء ، فرشتگان و عزيز و عيسى باشد و از موبق فاصلهء دور ، اراده شود ، يعنى در قيامت ، ميان مشركان و اين معبودهايش فاصلهاى دور قرار مىدهيم .
فَظَنُّوا
: موقعى كه بدكاران آتش جهنّم را مىبينند يقين مىكنند كه در آن قرار خواهند گرفت و به عذابش دچار خواهند شد « مصرفا » محل برگشت ، محل فرار .
أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا
اگر اشيا را مورد دقت قرار دهى انسان را بيش از هر چيز اهل جدل خواهى يافت . « جدلا » يعنى خصومت و لجاجت در امر باطل ، منصوب و تميز است .
وَ ما مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا . . .
؛ « ان » اولى با فعلش كه به مصدر تبديل مىشود در محل نصب ( و مفعول دوم منع مىباشد ) و آن ثانى ( با مدخولش در محل ) رفع است