هنگام در حال بالا رفتن و مأموران صبح هم در حال فرود آمدنند ، بنا بر اين نماز صبحدم در آخر دفتر شب و اوّل دفتر روز ثبت مىشود ، و مىتوان گفت : عبارت «
قُرْآنَ الْفَجْرِ
» اشاره به آن است كه نماز صبح را بايد طولانى كرد تا مردم بسيارى آن را مشاهده كنند و آيات قرآن را بشنوند و ثواب فراوانى برگيرند .
وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ
؛ مقدارى از شب را به تهجّد پرداز . « تهجّد » عبارت است از ترك خواب شب به منظور عبادت مثل تأثم و تحرّج كه به معناى ترك گناه است و به معناى خود خواب هم آمده است . «
نافِلَةً لَكَ
» نماز شب عبادتى است كه علاوه بر نمازهاى پنجگانه بر تو لازم است و چون « تهجّد » عبادت زايدى است و با نافله به يك معناست خداوند نافلة را جانشين « تهجدا » قرار داده است . خلاصهء معنا اين است كه علاوه بر نمازهايى كه بر همه واجب است تهجّد هم بخصوص بر تو واجب ولى براى ديگران مستحبّ است . بعضى گفتهاند معناى آيه اين است كه نماز شب بر پيامبر و ديگران مستحبّ است امّا به اين دليل كه او مردم را به اين سنّت دعوت و تشويق مىكند خداوند تنها او را مورد خطاب قرار داده است .
مَقاماً مَحْمُوداً
؛ منصوب به ظرفيّت است ، يعنى : « عسى ان يبعثك ربك فيقيمك مقاما محمودا » ؛ اميد است خداوند تو را مبعوث كند و به جايگاهى پسنديده تو را بنشاند و ممكن است « يبعثك » را به معناى يقيمك بگيريم ، و نيز مىتوان «
مَقاماً مَحْمُوداً
» را حال گرفت به معناى صاحب مقام محمود ؛ و معناى مقام محمود موقعيتى است كه پيشينيان و پسينيان او را به آن مىستايند ، يعنى مقام شفاعت .
منظور اين كه هر چه پيامبر بخواهد به او داده مىشود و هر چه شفاعت كند پذيرفته است و در اين امر بر همهء خلايق شرافت و برترى دارد ، بر دستش لواى حمد گرفته و در زير آن ، پيامبران و فرشتگان گرد مىآيند .
رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ
؛ « مدخل و مخرج » هر دو مصدراند ، يعنى در تمام امورى كه مرا به رسالت فرستادهاى بطور پسنديده وارد كن و از تمام آنها آن چنان مرا