وَ حَمَلْناهُمْ
؛ در خشكى بر چهار پايان روى زمين و در دريا بر كشتيها سوارشان كرديم ، «
وَ فَضَّلْناهُمْ
» و بر بسيارى از آفريدههاى خود برتريشان داديم . منظور از آفريدههاى بسيارى كه خداوند بنى آدم را بر آنها برترى داده غير فرشتگان مىباشد ، زيرا فضيلت فرشتگان شامل همهء آنها مىشود ، ولى در بنى آدم به گروه خاصّى تعلق دارد ( كه بندگان نيكوكار خدا هستند ) .
يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ
؛ روزى كه هر گروهى را با امامشان بخوانيم . مراد از امام ، پيشوا و مقتداست ، از قبيل امام معصوم ، پيامبر ، و كتاب . امام صادق عليه السّلام فرمود : « 1 » آيا خداى را ستايش نمىكنيد كه چون قيامت فرا رسد هر قومى را به سوى آن كه دوست مىداشتهاند فرا مىخوانند ، ما به سوى پيامبر صلى اللَّه عليه و آله مىرويم و شما به جانب ما استغاثه مىكنيد . در اين هنگام فكر مىكنيد كه به كجا برده خواهيد شد ؟ سوگند به خدا كه به بهشت خواهيد رفت . راوى مىگويد سه مرتبه حضرت اين جمله را ذكر فرمود .
فَمَنْ أُوتِيَ
؛ پس آنان كه نامهء عملشان به دست راستشان داده شود آن را مىخوانند و از خواندن آن خوددارى نمىكنند زيرا علامتهاى خوشحالى را در آن مشاهده مىكنند ، اولئك ، اشاره به « من » است كه در معناى جمع به كار رفته است .
وَ لا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا
؛ فتيل نخى است كه در درون شكاف هستهء خرما قرار دارد ، « 2 » منظور اين است كه كمترين چيزى از اجر و ثواب آنها كم نشده است .
وَ مَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى
؛ كسى كه در دنيا راهى براى نجات نداشته و هدايت نيافته باشد در آخرت نيز راهى به سوى بهشت نخواهد يافت . مىتوانيم « أعما » ى دوم را به معناى افعل تفضيل - يعنى نابيناتر - بگيريم ، به همين دليل ابو عمرو ، اوّلى را
هامش
( 1 ) -
الا تحمدون اللَّه ؟ اذا كان يوم القيمة فدعى كل قوم الى من يتولونه و فزعنا الى رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله و فزعتم الينا ، فالى اين ترون يذهب بكم ؟ الى الجنة و رب الكعبة .
( 2 ) - حسن گفته است : فتيل در شكم هسته ، نقير در پشت هسته و قطمير ، پوست هستهء خرماست .
ترجمهء مجمع ، ج 14 .