وَ إِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ
؛ اى پيامبر به ياد آور زمانى را كه از طريق وحى به تو گفتيم : پروردگارت بر كفّار قريش احاطه دارد . از آيندهء محقق الوقوع به ماضى تعبير شده و مقصود آن است كه تو را بشارت به جنگ بدر و پيروزى بر قريش داديم چنان كه در دو آيهء ذيل فرموده است :
1 - سيهزم الجمع و يولون الدبر ؛ « به زودى همهء آنان شكست خواهند خورد و به عقب برمىگردند » ( القمر / 44 ) .
2 -
قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَ تُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ . . .
؛ « به كافران بگو به زودى سركوب گشته و به سوى جهنّم فرستاده مىشويد » . ( آل عمران / 11 ) .
بعضى گفتهاند معناى آيه اين است : خداوند به احوال مردم و كارها و آنچه از ثواب و عقاب كه شايستهء آن هستند احاطهء علمى دارد و او مىتواند اين كارها را دربارهء آنها انجام دهد و مىداند چه چيز به صلاح آنان مىباشد . خداوند با اين بيان پيامبر را وعده مىدهد كه از آزار قومش او را حفظ مىكند .
وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً
؛ دربارهء معناى رؤيايى كه خداوند به پيامبرش نمود اختلاف شده است بعضى گفتهاند ديدن با چشم است و منظور همان نماياندن آيات الهى است كه در اوّل سوره دربارهء معراج فرموده است ، و مراد از « فتنه » امتحان الهى و سخت بودن تكليف است تا كسى كه از عهده بر آيد مستحق ثوابى بزرگ باشد و آن كه خوب امتحان ندهد و آيات خدا را تكذيب كند مستوجب كيفر دردناك شود . بعضى گفتهاند مقصود از « رؤيا » خوابى است كه در آيهء زير اشاره به آن شده است :
لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ
؛ « خداوند در خواب به پيامبر خود راست گفت . » ( فتح / 27 ) .
داستان چنين است كه پيامبر شبى در مدينه خواب ديد كه به زودى داخل مكّه خواهد شد ، امّا مشركان در روز حديبيه او را از اين عمل بازداشتند ، و چون در اين سال ( حج ) انجام نشد بعضى افراد در صدق گفتار حضرت به شكّ و شبهه افتادند و