زمين را به شومى ظلم ستمكاران از بين مىبرد و يا هيچ جنبندهء ستمكارى را بر روى زمين نمىگذاشت . ابن عباس گفته است : هيچ مشركى را باقى نمىگذاشت .
وَ يَجْعَلُونَ لِلَّهِ ما يَكْرَهُونَ
؛ آنچه را براى خودشان نمىپسنديدند - از قبيل داشتن دختر و شريك در رياست و توهين نسبت به فرستادگان خود - براى خدا روا مىداشتند و بىارزشترين اموالشان را به خدا و بهترينش را به بتهايشان اختصاص مىدادند .
وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى
؛ و با اين حال زبانهايشان به دروغ خبر مىداد كه سرانجام نيكى براى آنهاست . جملهء اخير بدل از « كذب » است و مقصود از آن ، يا اين گفتار قريش است كه : پسران از آن ماست ( و دختران از خدا ) و يا گفتار ديگرشان كه : اگر آنچه محمّد صلى اللَّه عليه و آله مىگويد حق باشد ، بهشت براى ماست .
« مفرطون » : اين كلمه به طرق مختلف قرائت شده : به فتح و كسر راء ، و تخفيف و تشديد آن . اگر به فتح خوانده شود ( مخفف يا مشدّد ) به اين معناست كه آنها شتابان و پيش از همه به سوى آتش برده مىشوند از أفرطت فلانا و فرّطته فى طلب الماء .
در طلب آب بر فلانى سبقت گرفتم ؛ و بعضى گفتهاند در اين صورت به معناى فراموش شدگان و واگذار شدگان مىباشد . از أفرطت فلانا خلفى : او را پشت سر گذاشتم و فراموشش كردم . و مفرّطون به كسر را و تخفيف از افراط به معناى زيادهروى در معاصى مىآيد ، و مفرطون مشدّد از تفريط ؛ كوتاهى در طاعات است .
فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ
؛ مراد از « يوم » ، زمان دنياست : شيطان ، در دنيا ، قرين كافران است .
مىتوان گفت ضمير « هم » براى مشركان قريش است ، يعنى شيطان براى كافران پيشين كردارهايشان را در نظرشان بياراست و امروز هم با كفّار قريش قرين است ، زيرا اينها هم نظير آنها مىباشند .
وَ ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ
؛ منظور از آنچه در آن اختلاف دارند ، رستاخيز است ؛ چون بعضى از آنها به قيامت و به بعضى از امور