قول اول كه مراد سورهء فاتحه باشد صحيحتر است . « مثانى » : از تثنيه و به معناى تكرار است ، چون سورهء حمد در هر نماز دو بار خوانده مىشود ، و ممكن است اين كلمه را از مادهء « ثناء » بگيريم كه به معناى ستودن است ، زيرا اين هفت آيه مشتمل بر ستايش خداست . به هر حال كلمهء مثانى جمع « مثناة » ، بر وزن « مفعلة » به معناى مكان ثنا گفتن يا مكان تكرار كردن مىباشد ، و « من » براى بيان يا تبعيض است .
لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى ما مَتَّعْنا . . . .
؛ به آنچه از نعمتها كه به گروههايى از مشركان دادهايم چشم مدوز مانند چشم دوختن انسان به چيزى كه ميل فراوانى به آن دارد و آرزوى آن را در خود مىپروراند ، و با نعمتى كه بر تو عطا شده از هر نعمت ديگر هر چند بزرگ باشد خود را بىنياز دان ، زيرا هر نعمتى نسبت به آنچه به تو دادهايم ، يعنى قرآن عظيم ، ناچيز و بىارزش است .
وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ
بر حال كافران غم مخور اگر ايمان نمىآورند ، كه اسلام و اهل آن تقويت شود . « و اخفض . . . » براى مؤمنان كه با تو هستند تواضع و فروتنى كنى و از ايمان آوردن ثروتمندان و زورمداران خشنود مباش و به آنها بگو : من با دليل و برهان به شما هشدار مىدهم كه عذاب الهى بر شما نازل مىشود ، و آنچه را مورد نياز شماست و من به منظور آن ، به سوى شما فرستاده شدهام ، برايتان بيان مىكنم .
كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ
؛ در اعراب و معناى اين عبارت دو احتمال وجود دارد :
1 - اين كه متعلق به جملهء
وَ لَقَدْ آتَيْناكَ
باشد يعنى ، ما بر تو نازل كرديم مثل آنچه بر يهود و نصارا نازل كرديم و آنها تجزيه گران ( التقاطيها ) هستند .
الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ
همانها كه ميان اجزاء قرآن فرق گذاشتند و از روى عناد گفتند پارهاى از آن كه موافق توراة و انجيل است قبول داريم و برخى ديگر كه مخالف با آنهاست قبول نداريم پس قرآن را به حق و باطل تقسيم كردند .
2 - متعلق به
وَ قُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ
باشد يعنى شما را از عذابى مىترسانم مثل عذابى كه بر تجزيه گران فرود آورديم ؛ آنان كه در ايام حج راههاى ورود به مكّه