آيين شرك دورى كردهام ؛ «
اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي
» : و از آيين پدرانم پيروى كردم كه دين حنيف است ، نام آباء خود را ذكر كرد تا به آن دو جوان بفهماند كه او از خانوادهء نبوّت و معدن وحى است . يوسف ، به آنها معرفى كرد كه او پيامبرى است كه به سوى او وحى مىشود ، تا آنها را بيشتر در گوش دادن به سخنانش راغب كند .
ما كانَ لَنا
؛ براى ما گروه انبيا ، درست نيست كه به خداوند شرك بياوريم .
« ذلك » اين چنگ زدن به توحيد و يكتاپرستى ،
مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَ عَلَى النَّاسِ
:
از فضل خداست بر ما پيامبران و پيروان آنها ؛
وَ لكِنَّ أَكْثَرَ
: امّا بيشتر مردم فضل خدا را سپاس نمىگذارند و به او شرك مىورزند .
يا صاحِبَيِ السِّجْنِ
؛ منظور دو نفرى است كه در زندان همراه او بودند ، « صاحبى » اضافه به « سجن » شده مثل :
يا سارق الليلة اهل الدار
، « 1 » همانطور كه در اين شعر « ليل » مسروق فيه است در آيهء قرآن نيز « سجن » مصحوب فيه است ، نه مصحوب چون مصحوب يوسف است نه خود زندان ، و ممكن است مراد از صاحب ، ساكن باشد : اى ساكنان زندان ، مثل : اصحاب النّار و اصحاب الجنّة يعنى ساكنان آتش و ساكنان بهشت .
أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ
؛ مراد تشتّت در عدد است : آيا اين كه براى شما خدايان متعدّدى باشد كه هر كدام جداگانه شما را به پرستش خود دعوت كند ، بهتر است يا اين كه پروردگارى يكتا و غالب كه شريكى در ربوبيّت نداشته باشد ؟ اين ضرب المثلى است كه يوسف براى عبادت خداى يكتا و عبادت بتها آورده است .
ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْماءً
؛ اينها كه غير از خداى يكتا عبادت مىكنيد ، چيزى نيست ، مگر نامهايى خالى كه آنها را نام گذارى كردهايد ، سميته بزيد و سميته زيدا : هر دو درست است .
ما أَنْزَلَ اللَّهُ
؛ خداوند براى نام گذارى بتها دليل و برهانى نازل نفرموده است .
إِنِ الْحُكْمُ
؛ در امر دين و عبادت هيچ فرمانى جز از خدا پذيرفته نيست ، در آخر ،
هامش
( 1 ) -يا سارق الليلة اهل الدار * يا آخذا مالى و مال جارىاى دزد شبانه و اى كسى كه مال من و همسايهء مرا مىبرى از اهل خانه بترس . تصحيح استاد گرجى .