تفسير :
هم بالامر ؛ آن كار را قصد كرد و تصميم بر انجام آن گرفت ، يعنى آن زن تصميم گرفت كه با يوسف در آميزد . او نيز تصميم گرفت كه با وى در آميزد . «
لَوْ لا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ
» : جواب شرط محذوف و تقدير چنين است : لو لان ان رأى برهان ربه لخالطها : اگر يوسف برهان پروردگارش را نمىديد با او درمىآميخت ، جواب به قرينهء : «
وَ هَمَّ بِها
» حذف شده است . مثل : هممت بقتله لولا انى خفت اللَّه ؛ كه تقديرش اين است : لولا انّى خفت اللَّه لقتلته : اگر چنين نبود كه از خدا مىترسم او را كشته بودم . مقصود از جملهء «
وَ هَمَّ بِها
» اين است كه نفس يوسف ميل به آميزش كرد و به دليل شهوت جوانى توجهى به زليخا كرد مثل اين كه بخواهد قصد و تصميمى بر آن بگيرد ، و ( اصولا ) اگر چنين تمايلى كه به سبب شدّتش تصميم ناميده مىشود در آدمى وجود نداشته باشد خوددارى كنندهء از آن در نزد خدا ممدوح و مأجور نخواهد بود ، و نيز اگر تصميم يوسف مانند تصميم زليخا مىبود باز خدا او را چنين نمىستود : كه « او از بندگان با اخلاص ما بود » . و نيز مىتوان گفت معناى «
وَ هَمَّ بِها
» اين است : نزديك بود كه يوسف قصد آن زن كند چنان كه مىگويند : قتلته لو لم اخف اللَّه : اگر خوف خدا نمىبود او را كشته بودم .
سزاوار است كه قارى در جملهء «
وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ
» وقف كند ، و سپس قرائت جملهء «
وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ
» را آغاز نمايد .
كَذلِكَ
؛ « كاف » در محل نصب و به معناى : مثل ذلك التثبيت ثبتناه و يا در محل رفع است ( خبر براى مبتداى محذوف ) و به معناى : الامر مثل ذلك است .
لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ
؛ تا اين كه از او بدى را كه خيانت به آقايش بود ، و همچنين « فحشا » را كه عبارت از زناست دور سازيم . «
إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِينَ
» ( با كسره لام ) : كسانى كه براى خدا دينشان را خالص ساختهاند ، و با فتحه ، منظور كسانى است كه خداوند با توفيق دادنشان آنها را بر اطاعت خودش خالص ساخته است .