1 - با ميل و رغبت ، با سختى و مشقّت 2 - بىسلاح ، و با سلاح 3 - كم عائله ، پر عائله 4 - سواره و پياده 5 - جوان ، و پير 6 - تندرست و بيمار .
ابن عباس : اين آيه بعدا نسخ شد و خداوند فرمود :
لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى
؛ « جنگ از ضعيفان و بيماران برداشته است » . ( توبه / 91 )
وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ
؛ مطابق اين آيه جهاد با دشمنان به وسيلهء مال و جان واجب است ، در صورت لزوم و امكان ، به هر دو ، و در غير اين صورت به هر كدام كه ميسّر باشد ، بر حسب مقتضاى حال و نياز .
« عرض » چيزى از منافع دنيا كه نصيب انسان مىشود ، معناى آيه اين است : اگر آنچه اين مردم را بسويش دعوت كردى ، سودى زودرس ، و مسافرتى نزديك مىبود ، تو را پيروى مىكردند .
« شقة » مسافت طولانى و با زحمت .
وَ سَيَحْلِفُونَ
؛ وقتى كه از جنگ تبوك برگردى ، آنان كه از دستور تو ، سرپيچى كردند و به جنگ نيامدند سوگند به خدا مىخورند و مىگويند : اگر مىتوانستيم مىآمديم .
فعل : « لخرجنا » جاى جواب قسم و نيز جواب « لو » شرطيه و همچنين خبر مىدهد از آنچه پس از برگشتن مسلمانان از جنگ واقع مىشود كه متخلّفان مىآيند و عذرخواهى مىكنند و سوگند ياد مىنمايند ، و اين خود از معجزات و خبر از غيب و آينده است .
لَوِ اسْتَطَعْنا
؛ اگر مىتوانستيم ، مراد توانايى مالى و بدنى است ، گويا براى نرفتن ،