ميدان براى حملهء مجدّد باشد و يا به قصد پيوستن به گروهى ( از مجاهدان ) بوده باشد - ( چنين كسى ) گرفتار غضب پروردگار خواهد شد و مأواى او جهنّم و چه بد جايگاهى است . ( 16 )
اين شما نبوديد كه آنها را كشتيد بلكه خداوند آنها را كشت و اين تو نبودى اى پيامبر كه خاك و ريگ به صورت آنها پاشيدى بلكه خدا پاشيد و خدا مىخواست ، مؤمنان را به اين وسيله به خوبى بيازمايد ، خداوند شنوا و داناست . ( 17 )
تفسير :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ
؛ زحف لشكرى است كه به سبب انبوهى چنان به نظر مىرسد كه گويا روى زمين مىخزد همانند خزيدن كودك در زمانى كه بر تهيگاه خود مىخزد . « زحف » مصدر است و جمع آن « زحوف » است و معناى آيه اين است : هنگامى كه با كافران براى جنگ روبرو مىشويد در حالى كه عدّهء آنها زياد و انبوه و تعداد شما كم است ، فرار نكنيد چه رسد به هنگامى كه با آنها در عدد مساوى يا نزديك به عدّهء آنها هستيد . بنا بر اين معنى « زحفا » حال براى « الذين كفروا » است و نيز جايز است حال براى هر دو گروه كافران و مؤمنان باشد يعنى : هنگامى كه با آنها روبرو مىشويد در حالى كه تعداد شما و آنها انبوه است . و نيز جايز است حال براى مؤمنان باشد كه در اين صورت گويا به آنها خبر داده شده كه در روز جنگ حنين چه چيز بر سر آنها خواهد آمد ، يعنى آن گاه كه به كافران پشت كردند در حالى كه عدّهء آنها انبوه - دوازده هزار نفر - بود و جمله : و من يولهم يومئذ دبره ، نشانه و قرينهاى بر اين معناست .
إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ
؛ مقصود از « متحرفا لقتال » حملهء بعد از فرار است كه جنگجو دشمنش را دچار چنين توهمى مىكند كه او در حال فرار است و سپس به سمت او برمىگردد - و او را غافلگير مىكند - و اين شيوه يكى از حيلههاى