خويش قرار داد و تيراندازان را بر شكاف كوه گماشت و به آنان دستور داد در جاى خود بمانند و چه جنگ به سود يا زيان مسلمانان تمام شود ، از آنجا دور نشوند و چون مشركان به سوى مسلمانان هجوم بردند ، تيراندازان [ از ميان درّهء كوه ] اسبان آنها را هدف تيرهاى خود قرار دادند و ديگران هم با شمشيرهايشان ضرباتى بر مشركان وارد كردند تا اين كه شكست خوردند . و قول خداى تعالى كه مىفرمايد : «
إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ
» يعنى آن گاه كه به اذن او آنها را بسرعت به قتل رسانديد . [ اين جمله به درگيرى نخست مسلمانان با مشركان در جنگ احد اشاره دارد . ]
حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ
؛ « فشل » به معنى ترس و سست شدن ارادهء است .
وَ تَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ
؛ ( و راه اختلاف پيش گرفتيد ) برخى از آنان گفتند اكنون كه مشركان شكست خوردهاند ، چرا در اين جا بمانيم ؟ بعض ديگر گفتند ، ما با فرمان رسول خدا ( ص ) مخالفت نمىكنيم ، و در پى اين اختلاف رأى عبد اللَّه بن جبير فرمانده تيراندازان با جمعى كه تعدادشان كمتر از ده نفر بودند ، در سنگرهاى خود باقى ماندند و همين دسته مقصود اين جمله است كه مىفرمايد :
وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ
« و جمعى از شما خواستار آخرت و پاداشهاى الهى بودند » و دستهء ديگر كه خواهان دنيا بودند به غارت و جمع غنايم پرداختند و در همين حال بود كه مشركان به تيراندازان حمله كردند و پس از كشتن عبد اللَّه بن جبير ، [ از پشت ] به مسلمانان هجوم بردند تا اين كه مسلمانان را شكست دادند و تعدادى از آنان را به شهادت رساندند .
ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ
؛ يعنى سپس خداوند شما را از مقابله با دشمن منصرف كرد تا صبر و پايدارى شما را در شدايد و سختيها بيازمايد .
وَ لَقَدْ عَفا عَنْكُمْ
؛ و پس از اين كه با امر پيامبر مخالفت كرديد ، خداوند شما را عفو كرد .
وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ
؛ خداوند با بخشش گناه مؤمنان به آنها تفضّل مىكند ، متعلّق جملهء :
« حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ »
حذف شده و تقدير آن چنين است : حتى إذا