گفتهاند . و تقديم مفعول مفيد حصر بوده و معنايش اين است كه ما منحصرا تو را مىپرستيم و از تو يارى مىجوييم و پرستش نوعى شكر و سپاس است و هدف و چگونگى شكر را مىرساند .
« عبادت » عبارت است از نهايت درجهء تواضع و فروتنى ، از اين رو چنين خشوع و خضوعى جز در مقابل خداوند نيكو و پسنديده نيست ، زيرا اوست كه صاحب بزرگترين نعمتها و شايستهء سپاس بىانتهاست .
در آيه بالا بر حسب عادت عرب مبنى بر متنوع ساختن گفتگوهاى خود ، از غيبت به خطاب عدول شده است كه در اصطلاح علم معانى « التفات » ناميده مىشود . گاهى التفات از غيبت به خطاب است ، و گاه از خطاب به غيبت و گاهى نيز از غيبت به تكلم ، مانند آيات شريفهء زير : «
حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَ جَرَيْنَ بِهِمْ
« 1 » و قوله
اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ
. « 2 » - و فايدهء التفات از غيبت به خطاب در اين جا اين است كه چون صفات معبود شايستهء حمد و ثنا بر شمرده شد و بندهء ستايشگر از موجودى عظيم الشأن با چنين اوصاف آگاه شد ، دانست كه بايد در كارهاى مهمّ از او يارى بطلبد ، از اين رو او را مورد خطاب قرار داده و مىگويد :
« إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ »
و گويى گفته شده ؛ تنها تو را اى كسى كه داراى اين اوصاف هستى مىپرستيم و فقط از تو مدد مىجوييم و غير تو را پرستش نمىكنيم و از او يارى نمىجوييم ، تا خطاب دلالت بيشترى داشته باشد بر اين كه چون خالق جهان از چنين اوصاف و خصايصى برخوردار
هامش
( 1 ) -هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ . . .: او كسى است كه شما را در خشكى و دريا سير مىدهد تا اين كه در كشتى قرار مىگيريد و بادهاى موافق آنها را ( به سوى مقصد ) حركت مىدهند ( يونس / 22 ) .
( 2 ) - خدا آن كسى است كه بادها را فرستاد تا ابرهايى را به حركت درآورند ، ما اين ابرها را به سوى سرزمين مردهاى مىرانيم و به وسيلهء آن زمين را بعد از مردنش زنده مىكنيم ( فاطر / 9 ) .