« فَأَتَمَّهُنَّ . . . »
؛ ابراهيم آن كلمات را به انجام رسانيد .
يعنى به خوبى از عهدهء امتحانات الهى بر آمد و بدون هيچ افراط و تفريطى آنها را انجام داد .
چنان كه قبلا اشاره شد عامل در « اذ » فعل « اذكر » مىباشد كه در تقدير است ، [ و تقدير آيه چنين بوده : « و اذكر إذ ابتلى ابراهيم . . . ] و ممكن است تقدير آيه چنين باشد : و إذ ابتلى ابراهيم ربه بكلمات كان كيت و كيت . و مىتوان گفت ، جملهء
« قالَ إِنِّي جاعِلُكَ »
عامل در « اذ » است ، پس بنا بر قول اوّل [ كه عامل فعل مقدّر ( اذكر ) است ] جملهء
« قالَ إِنِّي جاعِلُكَ »
مستأنفه خواهد بود . و اگر سؤال شود : هنگامى كه ابراهيم كلمات را به انجام رسانيد ، پروردگارش به او چه گفت ؟ گفته مىشود :
قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً
؛ يعنى فرمود من تو را پيشواى مردم قرار مىدهم .
ليكن بنا بر قول دوّم كه جمله
( قالَ إِنِّي جاعِلُكَ )
عامل در « اذ » باشد ، اين جمله يا عطف بر جملهء ما قبل است و يا تفسير و تبيين جمله « ابتلى » مىباشد .
دربارهء « كلماتى » كه ابراهيم ( ع ) در انجام آنها مورد آزمايش قرار گرفته است اقوال و نظريات متعددى است :
1 - انتخاب او براى امامت ؛ « 1 » .
2 - [ قتاده مىگويد ] منظور از « كلمات » واقع در آيه « ده خصلت » است كه در شريعت ابراهيم ( ع ) واجب بوده و در دين « اسلام » مستحبّ است « 2 » .
هامش
( 1 ) - مجاهد مىگويد منظور از « كلمات » اين است كه خداوند متعال ابراهيم ( ع ) را به مطالبى كه از همين آيه و آيات بعد استفاده مىشود از قبيل انتخاب او به امامت و ساختن كعبه و وصيّت او فرزندان خود را به رعايت اسلام امتحان فرمود ( ترجمه تفسير مجمع البيان ج 1 ، ص 28 ) . - م .
( 2 ) - ترجمه تفسير مجمع البيان ، ج 2 ، ص 25 . - م .